بایگانی ها

اهميت گل آرايي در رشته باغباني و مهندسي فضاي سبز

اهميت گل آرايي در رشته باغباني و مهندسي فضاي سبز

 

مقدمه :

درك زبان گلها و همنشيني با آنها از دير باز تاكنون الهام بخش شعرا وهنرمندان ما بوده و هست . از مظاهر و جلوه هاي اين همنشيني درخانه ها ، گلدانهاي شمعداني ، عطر ياس و گل محمدي و نيز نقش گل و گياه در فرشها ، نقاشيها و كاشيكاريهاي ما مي باشد. فرشهاي پر از گل كرمان گوياي اين واقعيت است كه هنرمندان ما به درستي نياز كوير نشينان را به گل و گياه دريافته بودند و با پر رنگ كردن اين نقش ها سعي در جبران بي مهري طبيعت در اين مناطق را داشتند

گل آرايي كه امروزه يك هنر تزئيني به شمار مي آيد، به معناي قرار دادن گل ها ، شاخه ها ، برگها و ساير عناصر تزئيني در كنار يكديگر است . به نظر مي رسد كه گلها زيبايي خود را آسان عرضه مي كنند ولي اين زيبايي وقتي در كنار گلهاي ديگر به تكامل مي رسد كه هنر و تكنيك دركنار هم، با عشق به طبيعت آميخته شده باشند و آنگاه يك دسته گل مي تواند بيانگر يك احساس لطيف باشد كه هر كدام از اجزاي آن به منظور خاصي بكار رفته باشد . لازمه درك هنر گل آرايي و ساخت مجموعه هاي زيبا ودلنشين علاقه ويژه نسبت به طبيعت مي باشد تا بتوان به بهترين نحو زيبايي گلها را نمايان ساخت ، به آنها زندگي بخشيد و از آنها آرامش گرفت .

 

تاريخچه :‌

در ميان كهن ترين ظروف كشف شده از مصر ، يونان و ايران ، گلدانها جايگاه ويژه اي دارند و گوياي اين واقعيت هستند كه بشر از دير باز علاقه داشته گلها را به صورت گروهي و در گلدان و در نزديكترين فاصله به خود يعني خانه داشته باشد.

قبل از قرن ششم ميلادي قراردادن گلها و شاخه ها به شكل گروهي و در طرفين محراب معابد بودايي در هند ، چين و ژاپن رواج داشت . اما اين ژاپني ها بودند كه اولين بار از حدود قرن ششم ميلادي ضمن آموزش الفباي اين هنر آموختند كه وقتي از بيان يك احساس لطيف عاجز مانديد آن را با گلها بيان كنيد . آنها با كلاسيك كردن اين هنر و آميختن آن با انگيزه هاي فرهنگي خود ، هنر گل آرايي را در تاريخ به نام خود به ثبت رساندند.

از آنجائيكه ملكه ويكتوريا، پادشاه انگلستان به اين هنر اهميت زيادي مي داد در زمان او مدارس زيادي در اين كشور به تدريس گل آرايي و آموزش گل كاري پرداختند و به اين جهت اين هنر در اروپا به نام هنر ويكتوريا شناخته مي شود.

در زمان رنسانس يا تجديد حيات در اروپا ، گل آرايي به عنوان يك هنر واقعي شناخته شده و در قرن بيستم به عنوان بخش جدا نشدني از پيكره باغباني، تدريس آن در اكثر دانشگاه هاي دنيا آغاز شد و اكنون در بعضي از رشته هاي مربوطه گذراندن واحد هاي آن اجباري مي باشد.

پس از سالهاي بي بار جنگ جهاني دوم،  هنر به سرعت خلاقيت خود را باز يافت و با پيدايش كوبيسم به عنوان فرم هنري جديد كه همه چيز را واضح و آشكار و ساده مي ساخت، هنر نيز در اروپا دگرگون شد. ژاپني ها نيز كه به طور سنتي از هنر ديگر كشورهاي جهان الهام مي گرفتند به عنوان آفرينشگراني نوآور و هنرمنداني سهيم در جامعه هنر جهاني، بيان ويژه خود راعرضه كردند و به جاي تقليد با تعبير گري زبردستانه خويش تمام هنرها ا زجمله گل آرايي را دگرگون ساختند. آنها به راستي دريافته بودند كه زيبايي گلها فقط در اوج شكوفايي آنها نيست.

اما آيا به راستي اين ژاپني ها بودند كه براي نخستين بار پيام گلها را درك نموده اند و با احترام به گلها ، اين جلوه هاي آفرينش را با تكنيك و هنر در آميختند و به صورت مجموعه هاي پر رمز و راز به جهانيان شناساندند؟

حافظ شاعر و عارف پرآوازه خاور زمين در صدها سال پيش ، زيبا ترين و كامل ترين گنجينه راز و رمز و زبان گلها را به جهانيان عرضه نمود. قبل و بعد از او نيز شاعران ، نقاشان و طراحان و باغبانهاي چيره دست ايران به بهانه هاي مختلف شكلهاي معنوي ، تصويري و طبيعي گلها را از خود به يادگار گذاشتند. نقاشيهاي گل مرغ در سده هاي اخير احتمالاً با الهام از طبيعت باغهاي ايراني الگو برداري شده و گواه اين واقعيت مي باشد كه گناه كم كاري و رايج نشدن آموزش همگاني استفاده از گلها و نگهداري آنها حتماً برگردن فرهنگ پر بار گذشتگان ما نمي باشد.

 

سبك هاي گل آرايي :

گل آرايي درگذرگاه زمان به شيوه هاي متنوعي ارائه شده است كه مهمترين آنها عبارتند از گل آرايي اروپايي ، گل آرايي شرقي يا ژاپني و گل آرايي مدرن .

 

گل آرائي اروپايي :

غربيها معمولاً بر روي كميت و رنگ اجزاء گل آرايي تكيه كرده و توجه خود را بيشتر به زيبايي گلها معطوف مي دارند. رعايت اصول هنرهاي تزئيني ، استفاده از شكلهاي هندسي ، ابتكار و سليقه نقش هاي اساسي را درگل آرائي غربي ايفا مي كنند.

شناخت شكل گل ها و برگها درگل آرائي اروپايي حائز اهميت فراوان است و گلها معمولاً از روي فرم ، رنگ و بافت براي گل آرائي انتخاب مي شوند.

يك گل آرائي هنري بايد در چهار چوب اصول گل آرايي يعني هماهنگي رنگ ها ، بافت ، مركزيت، تعادل و حركت اجرا گردد. رعايت اصول بهداشتي گلها و تركيب آنها به نحوي كه آسيبي به عمر و شادابي گلهاي ديگر نرساند نيز از ويژگيهاي گل آرايي هنر ي و تكنيكي محسوب مي شود.

از ويژگيهاي ديگر گل آرايي اروپايي استفاده از شكل هاي هندسي مي باشد كه بهره گيري از اين اشكال، ظرافت ويژه خود را مي طلبد. به اين معنا كه اين اشكال يعني ، مثلث ، مخروط ، دايره ، بيضي و ........ كه براي ساخت اسكلت گل آرايي در نظر گرفته مي شوند، نبايد در وهله اول نظر بيننده را بخود جلب نمايند. بلكه زيبايي، هماهنگي و حركت گلها بايد چشم را به دنبال خود  بكشاند. بهره گيري از اين شكل ها در شروع كار گل آرايي مهم است اما به تدريج كه كار پيشرفت ميكند ابتكار و قوه تخيل هنرمند گل آرا ميتواند طرحهــاي تــركيبي زيبا و گوناگوني بوجود بياورد كه اغلب تركيبي از اشكال هندسي يا بخشي از آنها مي باشند. ليكن رعايت اصول همواره درهر شكلي از كار مد نظر قرار ميگيرد. مطلوبترين گل آرايي ، تركيبي از اصول زيبا شناسانه، انتخاب گلها و تركيب زيبا شناسانه آنها با رعايت اصول هنر هاي تزئيني نسبت به محيط مي باشد . در يك ميز ناهاري خوري، يك اتاق نشيمن و يك سالن كنفرانس ، وقتي يك گل آرايي هنري مي درخشد كه محيط نيز با پيروي از اين اصول تزئين شده باشد يا حتي المقدور ، گل آرايي با شناخت از محيط و رنگ و بافت آنجا اجرا گردد. فراگيري و به كارگيري اصول گل آرايي در مقياس وسيع تر و با مواد مختلف كاملاً قابل اجرا است و فقط نياز به تكنيك هاي گوناگون دارد.

در مقياس وسيعتر ميتوان يك باغچه را در نظر گرفت كه اين بار مجموعه اي از گلها يا گلدانها به عنوان يك واحد در نظرگرفته مي شوند و  ميتوان با رعايت هماهنگي رنگ ها ، بافت ، تعادل ، مركزيت و مخصوصاً حركت، مجموعه اي اعجاز آميز را بوجود آورد كه در مقياسي وسيعتر مخاطبان و نظاره گران بيشتري را مجذوب ميكند. گاه تكرار يك مجموعه يا يك رنگ مي تواند ريتم يك نواخت ايجاد كند و گاه حركت از مركز تراكم به سمت پراكندگي با حفظ تعادل و هماهنگي رنگ ها مجموعه اي زيبا و خاطره انگيز را مي سازد.

يك گل آرائي منظم و قرينه شايد براي شروع كار راضي كننده باشد اما يك طرح قرينه با بافت طبيعت سازگاري ندارد. طبيعت هميشه متعادل بوده و هست و يك گل آرايي خوب بايد از قرينه كاري، به شدت بپرهيزد تا بتواند سطح كاري خود را ارتقاء دهد.

 درگل آرايي مدرن، گل آرايان از هيچ قاعده و قانون خاصي پيروي نمي كنند . بعضي ها اين گل آرايي را با گل آرايي ژاپني اشتباه مي گيرندكه البته گل آرايي ژاپني حامل فلسفه خاص خود مي باشد، اما گل آرايي مدرن حامل تفكرات طراح و مدرن پسند علاقمندان و نوآوري است .

 

گل آرائي ژاپني :

طراحان ژاپني براي طراحي باغها و گل آرائي هايشان هميشه سه اصل اساسي را در نظر مي گرفتند. اين اصول شامل كوچك كردن اندازه ها ، نمادگرايي و به كار گرفتن چشم اندازهاي عاريه بودند. همه چيز در طراحي ژاپني داراي معنايي خاص مي باشند. مثلاً گل داوودي نشانه سرور و شادماني است . گل گوجه سمبل درازي عمر و عالي ترين هديه روز تولد است . شن سفيد نشاني از درياست. درختان روئيده در فاصله كم را پرچين خدايان مي گويند و محلي كه در باغها با صخره ها محصور مي شود جايگاه خدايان ناميده مي شود و قراردادن گلهاي كاكتوس و رز ارغواني دركنار ديواره خاكستري نشانه حزن و اندوه وعزا مي باشد.

درهنر گل آرايي ژاپني يا ايكه بانا سمبل هاي نمايانگر گذشت زمان اهميت داشته و توسط ديده آگاه قابل تشخيص هستند. گل آرايي كه به نحوي نمايانگر زمان ، فصل و همچنين جريان رشد طبيعي گياهان مورد استفاده نباشدنمي تواند مقبوليت كسب نمايد. سبك گل آرايي ژاپني بيشتر حالت تركيب خطوط را دارد و خطوط اصلي گل آرايي ژاپني سه خط ( سمبل آسمان ، انسان و زمين ) را تشكيل ميدهند. در اين گل آرايي همان اندازه كه بر كامل بودن خطوط تاكيد مي شود، درك شكلهاي مختلف رشد طبيعي گياهان مورد استفاده در اين هنر و عشق به طبيعت دركليه سطوح متغيير آن مد نظر قرار مي گيرد.

اكثر اتاقهاي نشيمن در ژاپن شامل محراب كوچكي است كه ديواره هاي آن با شعارها و شعرهاي زيبا و معني دار پوشيده شده است و در طاقچه آن گلدان كوچكي باگلهاي فصل قرار دارد كه هر بامدادي بانوي خانه با خضوع و خشوع در مقابل محراب زانو مي زند و پس از اداي احترام، با هنرمندي تمام گلهاي آن را به مناسبت آن روز و يا حالات روحي خود، بنابر اصول گل آرايي ژاپني جابجا مي كند. در ژاپن گل آرايان با زبان لطيف گلها سخن مي گويند و براي آنها هيچ چيز مانند گل تسكين دهنده نيست .

ايكه بانا يعني زندگي بخشيدن به گلها يا وسيعتر از آن زندگي بخشيدن به كانون گرم خانوادگي معنا مي شود. شاخه هاي گل آرائي ژاپني با اندازه هاي خاصي درگلدان جاي داده مي شوند. اما اين نسبت ها فقط  در طــول شاخه ها رعايت نمي شود بلكه تزئينات افقي گلها نيز بايد يك مثلث را در فضا رسم كنند كه بودايي ها اين تركيب خاص را نمايشي از شعله مي دانند كه هر نوع ناپاكي را زايل مي سازد و از طرفي ديگر آن را شبحي از بودا مي دانند كه درحال نشسته مشغول تفكر و تامل است . تعداد گلها و شاخه ها معمولاً بين 3 تا 11 عدد است كه بيشتر نيز ممكن است اما تعداد آنها هميشه فرد است. عدد چهار در نزد  ژاپني ها به معناي مرگ است و آنها هرگز از اين تعداد گل در گل آرايي هايشان استفاده نمي كنند. استفاده از گلهاي خشك ، پژمرده ، دانه ها و ميوه ها ، پوست و شاخه درختان و يا حتي آهن و شيشه در گل آرايي ژاپني امري عادي به حساب مي آيد كه صرفنظر از ديدگاه اقتصادي ژاپني ها برحسب تمايل گل آرا براي بيان منظور خاص خويش در نظر گرفته ميشود.

 

اقتصاد و لزوم آموزش گل آرائي :

باغبانها كه با شيره جان خود گلها را مي پرورند بعد از چيدن گل از شاخه وظيفه خود را تمام شده مي دانند و گل فروشان كه به گل فقط به چشم يك كالا مي نگرند ، گل آرايي را ابزار ضروري كار خود به حساب نمي آورند. شايد گناه از آنها نباشد كه ده ها شاخه گل زيبا را در يك اسفنج پلاستيكي مخصوص گلهــاي مصنـــوعي عرضه ميكنند و خريداران هم كه عدم دوام گل بعد از خريد را به حساب عمر كوتاه آن مي گذارند مجالي نمي يابند كه از زيبايي و شادابي گلها ، استفاده منطقي را ببرند و از خريد گلهاي تازه خودداري مي كنند و براي تزئينات و حتي هدايا به سوي گلهاي مصنوعي و وارداتي روي مي آورند. استفاده از طرحهاي يكنواخت و عادت در بكارگيري چند نوع گل و برگ محدود ، وجه تمايزي  براي انتخاب بهتر و متفاوت را در اختيار مصرف كننده قرار نمي دهد و برخي از گونه هاي گياهي نظير بامبو را نيز با خطر انقراض مواجه مي سازد.

آموزش گل آرايي و شناخت فرم گلها و برگها و دوام آنها و ترويج آن علاوه بر ايجاد رقابت در بين فروشندگان گل، براي ارائه بهتر گلهاي آرايش شده ، فروش گلهاي بريده بدون آرايش را نيز افزايش ميدهد.

بهره گيري از گلهاي خشك ، سالهاست كه در تزئينات دراز مدت در تمام جهان مورد توجه قرار گرفته است و در ايران نيز هراز چندي موج استفــاده از آن بالا مي گيرد كه عدم برنامه ريزي و آموزش صحيح گل آرايي و نحوه استفاده از مواد با بافت و رنگ مناسب در كنار يكديگر و فقدان جذابيت هاي ويژه زمينه لازم براي ورود گلهاي مصنوعي را فراهم مي نمايد و بخش بزرگي از خريداران گلهاي طبيعي ، تازه و خشك را به خود جلب مي نمايد ، كه جا دارد توجه دست اندر كاران در بخش هاي كشاورزي ، آموزشي و صنعت گل و گياه را به آن جلب نمود.

آموزش خشك كردن گلهاي پرورشي مازاد و مناسب ، علاوه بر ايجاد يك سرگرمي دلچسب ميتواند جلوي هدر رفتن بخشي از گلهاي شاخه بريده را بگيرد كه با استفاده از آنها درگل آرايي ، با گل خشك ميتوان آن را مقرون به صرفه ساخت و بالاخره يك دانشجوي رشته باغباني كه ماهها وقت خود را صرف آموزش شناخت ، رشد و نگهداري يك گل مي نمايد چرا نبايد بداند كه چگونه آن را تزئين نمايد. مگر هدف نهايي پرورش گلهاي زينتي استفاده هر چه بيشتر از زيبايي آنها نمي باشد؟

اكنون در ژاپن بيش از 200000 استاد و مربي گل آرايي وجود دارد. اين هنر علاوه بر دانشگاههاي مربوطه در تمام مدارس فني، حتي به صورت شبانه نيز تدريس مي شود. راديو و تلويزيون نيز هر روز بخشي از برنامه هاي خود را به آموزش و اخبار گل آرائي اختصاص مي دهند.

درحالي كه در برخي از كشورها براي فرار از زندگي ماشيني همه روزه شاهد بر پايي نمايشگاههاي هنري با ابزار جديد و ناپايدار ، مثل مجسمه سازي با يخ و نقاشي روي شن هاي ساحل مي باشيم و استادان و هنرمندان مجسمه ساز ، رنگ و بوم و ساير مصنوعات را رها كرده و به سوي يخ و شن براي ارائه آثارشان كشيده مي شوند، آيا گل ها بهترين و‌آسانترين ابزار براي هنرمندان ما نمي توانند باشند. امروزه اكثر دولت ها اهميت برگزاري مستمر نمايشگاه هاي گل و گياه را مي دانند و همه ساله ضمن برگزاري اين نمايشگاهها با معرفي گونه هاي جديد و پر دوام گل و گياه و تكنولوژي مربوط به آن ، شيوه هاي جديد گل آرائي، عرضه و  بسته بندي گلها و گياهان را براي مناسبت هاي گوناگون به نمايش مي گذارند . هدف از برگزاري چنين نمايشگاههايي جنبه اقتصادي آن حداقل در كوتاه مدت نمي باشد. تبادل تكنولوژي به همراه مسائل معنوي و نياز افراد جامعه به برقراري هر چه بيشتر ارتباط با طبيعت و فهم و درك زيبائي آفرينش ، در اولويت چنين نمــايشگاهـــايي قرار دارد. البته بازده اقتصادي آن در استمرار چنين حركت ها و نهادينه شــدن فرهنگ بهره گيري از گلها و گياهان در دراز مدت خواهد بود و برپايي مستمر نمايشگاههاي گل وگياه براي كشوري كه لقب گل و بلبل را با خود دارد دور از انتظار نيست .

دركتاب همنشيني با گلها تلاش شده تا اندكي از فضاي خالي بين توليد و فروش گل هاي شاخه بريده ، با اطلاعات و آموزش تكنيك و هنر گل آرايي ، در حد بضاعت ، پر شود. اين كتاب ژورنال گل آرائي نيست و بخش هايي از آن به همراه تكنيك هاي خشك كردن وگل آرايي باگلهاي خشك بدليل هزينه هاي گزاف توليد و چاپ كتاب از بدنه اصلي حذف گرديد و بدون كوچكترين حمايت از جانب نهادهاي آموزشي و حتي دست اندر كاران گل و گياه با مشكلات و سختيهاي فراوان به چاپ رسيده است و حاصل اندوخته هاي بيش از بيست سال تجربه علمي و عملي اينجانب در اين زمينه مي باشد. اميد است مسئولين و استادان محترم با مساعدت و ياري ، بستر لازم براي معرفي و آموزش صحيح هنر گل آرائي، درجايگاه مناسب خويش را ، هموار سازند.

گلها قابل احترامند ، چون عشق مي آفرينند و حامل پيامند همانگونه كه شاعر معاصر ما گفت : بنفشه زمستان شكست ، بهار مژده داد و رفت

 

منابع اصلي مورد استفاده :

1- انتشارات سفارت ژاپن ( دانستنيها درمورد گل آرائي ژاپني ) سال 1374

2- همنشيني با گلها – آموزش گام به گام گل آرايي – زهره زمرديان 1384

3-The complete guid to flower arranging by Diana Brinton.                        

 



۰ نظر