راهبردهای توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران

کشاورزی ارگانيک بر پايه اصول خاصي بنا نهاده شده است که آشنايي با اين اصول جهت درک بهتر کشاورزي ارگانيک ضروري است اين اصول اساس رشد و توسعه کشاورزي ارگانيک را فراهم نموده‎اند و باعث بهبود و ارتقای جهانی کشاورزي شده‎اند. به دليل نياز روزانه مردم به تغذيه، کشاورزي از مهمترين و بيشترين فعاليت‎هاي بشر از ابتدا تا به حال و در آينده خواهد بود. بکارگیری این اصول در کشاورزی به داشتن احساس مسئوليت گسترده در حمايت از خاک، آب، گياهان و حيوانات و دستورالعمل‎های توليد، فرآوری و توزيع غذا و ساير کالاها بستگی دارد.

کشاورزی ارگانيک بر پايه اصول خاصي بنا نهاده شده است که آشنايي با اين اصول جهت درک بهتر کشاورزي ارگانيک ضروري است اين اصول اساس رشد و توسعه کشاورزي ارگانيک را فراهم نموده‎اند و باعث بهبود و ارتقای جهانی کشاورزي شده‎اند. به دليل نياز روزانه مردم به تغذيه، کشاورزي از مهمترين و بيشترين فعاليت‎هاي بشر از ابتدا تا به حال و در آينده خواهد بود. بکارگیری این اصول در کشاورزی به داشتن احساس مسئوليت گسترده در حمايت از خاک، آب، گياهان و حيوانات و دستورالعمل‎های توليد، فرآوری و توزيع غذا و ساير کالاها بستگی دارد. اعتقاد به اينکه زندگی‎های انسانی وابستگی شديدی به پويايی باغات دارند و آنها ميراثي ارزشمند براي نسل‎هاي آينده هستند. اصول کشاورزی ارگانيک براي کليه حرکات ارگانيک در جهان و در تمام جهات سودمند می‎باشد و توسعه، پيشرفت و هدايت کليه برنامه‎ها و استانداردها و در عین حال، هماهنگي را در عرصه جهان باعث شده است.

اصل سلامت

اصل اکولوژی

اصل انصاف و عدالت

اصل مراقبت

هريک از اصول فوق در ادامه توضيح داده می‎شود اين اصول تماماً سودمند هستند و با اصول اخلاقي و روح عمل آميخته هستند.

اصل سلامت

کشاورزي ارگانيک سلامت خاک‎ها، گياهان، حيوانات، انسان‎ها و کره زمين را که هيچ يک از ديگري مجزا و مستقل نيست را باید حفظ و افزايش دهد. اين اصل خاطر نشان می‎سازد که سلامت افراد و جوامع انسانی از سلامت اکوسيستم مجزا نبوده و خاک‎هاي سالم، محصولات سالم و حيوانات و انسان‎های سالم را بوجود می‎آورند. سلامت به معنی راستی و درستی در کليه سيستمهای زندگی است و فقط به نبودن بيماریها نيست بلکه نگهداری فيزيکی و عقلانی جامعه و اکولوژی را نیز شامل می‎شود. مصونيت، ارتقاء و پيشرفت، تهذيب اخلاق از صفات کليدی و اختصاصی سلامت هستند. نقش کشاورزي ارگانيک چه در کشاورزي و چه در فرآوری و چه در توزيع يا مصرف، پايداری و افزايش سلامت اکوسيستم‎ها و ارگانيسم‎ها از کوچکترين مخلوقات در خاک تا انسان می‎باشد. کشاورزی ارگانيک در نظر دارد با توليد با کيفيت بالا و غذای مغذی به کاهش مراقبت‎های رفاهی و سلامتی کمک نمايد. از سوی ديگر باید از کاربرد کودها، آفت‎کش‎ها، داروهای حيوانی و افزودنی‎های غذايی که ممکن است تأثيرات زيانباری به سلامت داشته باشد پرهيز شود.

اصل اکولوژی

کشاورزي ارگانيک باید براساس سيستم ها و سيکل هاي اکولوژيکي، کار با آنها، رقابت آنها و کمک به پايداري آنها بنيان گذاشته شود. ريشه هاي اين اصل کشاورزي ارگانيک درون سيستم هاي زنده و پویا اکولوژيکي، قرار دارد و نشان دهنده اين است که توليد بر اساس چرخه ها و پروسه هاي اکولوژيکي می باشد..موادغذايي و رفاه داخل اکولوژي و محيط خاص آن توليد فراهم می گردد. براي مثال در توليد محصولات زراعی و باغی در خاک زنده، حيوانات در اکوسيستم کشاورزي، ماهي ها و ارگانيسم هاي آبزي در محيط آبي مد نظر است. در کشاورزي ارگانيک، چراگاه ها و سيستم هاي برداشت از منابع وحشي(طبيعي) باید متناسب با بالانس هاي اکولوژيکي و سيکل های طبيعي باشد. مديريت ارگانيک باید با شرايط محلي مانند اکولوژي و فرهنگ تنظيم گردد.عوامل و نهاده ها باید بوسيله استفاده مجدد(بازيافت)،بازچرخ مواد،مديرت مناسب مواد و انرژي کاهش يابد و ارتقاء کيفيت محيط و کاهش فشار بر منابع در دستور کار قرار گيرد. کشاورزي ارگانيک باید در ميان برنامه هاي نظام کشاورزي به تعادل و بالانس اکولوژيکي ،استقرار طبيعت حفظ تنوع ژنتيکي و کشاورزي توجه نمايد. کساني که محصولات کشاورزي ارگانيکي را توليد، فراوري، تجارت و يا مصرف مي نمايند باید از محيط عمومي شامل باغ ها ،کليماها،مکان هاي طبيعي، زيستگاه هاو آب و هوا حمايت نمايند و به آنها سود برسانند.

اصل انصاف و عدالت

کشاورزي ارگانيک بايد با توجه به فرصت ها و قابليت هاي زندگي و محيط هاي عمومي اطمينان از انصاف را ايجاد نمايد. انصاف بوسيله عدالت، ، احترام، رعايت و ملاحظات تقسيمات جهان، ارتباطات بين انساني تا وابستگي هاي ديگر زندگي هاي آفريده شده را شامل شود. تاکيدات اين اصل بر اين است که آنهايي که درگير کشاورزي ارگانيک شده اند باید روابط انساني را به طريقي هدايت نمايند که در تمام سطوح از رعايت عدالت و انصاف براي تمام اعضاء دست اندرکار، کشاورزان، کارگرها، فراوري کنندگان، تجار و مصرف کنندگان اطمينان حاصل نمايند. کشاورزي ارگانيک باید براي هر شخصي که درگير آن مي شود کيفيت خوبي از زندگي را ايجاد نمايد و به کاهش تنگدستي و فقر و حاکميت غذاي سالم کمک نمايد. اين اهداف به منظور توليد و عرضه شايسته مواد غذايي و ساير محصولات با کيفيت بالا است. اين اصل بيان مي نمايد که حيوانات بايد در طول زندگي با شرايطي که مطابق با فيزيولوژي و رفتارهاي طبيعي و رفاه آنهاست پرورش يابند. منابع طبيعي و محيطي که براي توليد مورد استفاده قرار مي گيرند باید از لحاظ اکولوژيکي و اجتماعي مديريت شده باشند تا در مقابل نسل های آينده حفظ شود.

اصل مراقبت

کشاورزي ارگانيک باید به صورت پيشگيرانه و مسولانه به منظور حمايت از سلامت و آسايش نسل هاي بعد و محيط مديريت شود. کشاورزي ارگانيک سيستم پايدار و زنده اي است که به شرايط و تقاضاهاي داخلي و خارجي پاسخ مي دهد. مشاغل مرتبط با کشاورزي ارگانيک ارتقاء کارايي و افزايش سودمندي را در پي خواهند داشت که البته نبايد سلامتي و رفاه را به خطر بيندازد. در نتيجه تکنولوژيهاي جديد و متد هاي موجود باید مورد ارزيابي و بازنگري قرار گیرند.اطلاعات و مفاهيم اکوسيستم و کشاورزي باید تحت مراقبت قرار گيرد تا از ارائه مفاهيم معيوب و ناقص جلوگيري شود. اقدامات پيشگيرانه و ضمانت(گواهی کردن) به عنوان کليد مرتبط با توسعه و تکنولوژي در اين اصل کشاورزي ارگانيک برگزيده شده اند. علوم متنوعي براي اطمينان از سلامتي و درستي کشاورزي و اکولوژي مورد نياز است و البته دانش علمي به تنهايي کافي نيست. تجربه عملي،تجميع افکار، سنتهاي ملي و دانش بومي براي آزمايش و ارائه راه حل پيشنهادي صحيح نيز، ضروري است. کشاورزي ارگانيک باید از اظهار بدون دليل خطرات تکنولوژي هاي مناسب و مورد قبول ممانعت نمايد.تصميمات باید ارزش ها و تمام نيازهاي فردي که تحت تاثير آن است را به صورت شفاف و مشترک نشان دهد.

 راهبرد توسعه کشاورزی ارگانیک در ایران

 يكي از بزرگترين چالش هاي روبروي جامعه بشري ، در دهه های اخیر ،مسئله امنيت و سلامت غذا ی جميعت رو به افزایش دنیا است. بحران جمعیت از یک طرف و محدوديت منابع اوليه تولید از طرف دیگر ،باعث حركت کشاورزی سنتی به سمت کشاورزی صنعتي و تكنولوژي با عنوان انقلاب سبز کشاورزی در دهه پنجاه میلادی گردید. انقلاب سبز در کشاورزی با ورود تکنولوري هایی نظیر نهاده هاي شيميايي ، ارقام پر بازده ، روشهاي نوين آبياري و ماشين آلات جديد و غیره همراه گرديد. اهداف مورد انتظار از انقلاب سبز ، تولید بالای محصولات کشاورزی با هدف تامین غذای مردم دنیا بود. اما تنها کمتر از دو دهه از ورود نهاده های شیمیایی در فرایند تولید محصولات کشاورزی ،به دلیل كاربرد بی رویه و نامناسب نهاده های شیمیایی و برخی تکنولوري های دیگر ، فرايند توليد با مشكلات و بحرانهای جدیدی مواجه شد که تبعات آن خيلي بيشتر و حادتر از شرايط عدم دسترسي به تكنولوژي بوده است . در حال حاضر مخاطرات و بحرانهای حاصل از ورود نهاده های شیمیایی به بخش کشاورزی علاوه بر سلامت تولید ،کمیت و میزان تولید را نیز با مشكل مواجه کرده است .بروز این مشكلات سبب شد که در دهه های اخیر به ویژه از دهه هشتاد ،حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک مورد توجه قرار بگیرد و تحقیقات متخصصان کشاورزی متوجه این فرایند گردد . بحرانهای ناشی از مصرف بی رویه نهاده های شیمیایی ، در دهه های اخیر ،مسایل و مخاطرات فراوانی را همراه داشته است. هر ساله علیرغم مصرف سموم و مواد شیمیایی در کشاورزی نه تنها خسارت ها کمتر نشده بلكه سطوح آلودگی افزایش یافته و فرایند تولید با مشكل روبرو شده است . علاوه بر مسائل و بحران هايي نظير ظهور آفات و امراض جديد ،مقاوم شدن بیش از ششصد گونه آفات ،بیماری و علف هرز ، مسمومیت ها ، تخریب و فرسایش های شیمیایی شدید خاک ، تهدید سلامت انسان، بروز بیماری های پوستی ، سرطان ها ،مسمومیتهای منجر به مرگ ،بیماری های مزمن ، تخریب محیط زیست و کشت بوم های طبیعی ، بر هم خوردن تعادل های طبیعی ،كميت توليد نیز با بحران مواجه نموده است این شرایط نشان می دهد که بر خلاف برنامه های که نشان از امنیت تولید بعد از ورود تکنولوري به کشاورزی داشت، اصلی تر ين هدف آن یعنی تولید کافی غذا نیز به خطر افتاده و باعث شده که در دهه های اخير امنيت و سلامت غذا در قالب پروتکل ها و قرارد های بین الملی مورد توجه قرار گرفته و محدودیت هایی از طریق ایجاد استاندارد ها و مقررات بین الملي در تجارت محصولات کشاورزی ایجاد گردد . اما در این میان جبهه جدیدی متشكل از حامیان کشاورزی مدرن قرار دارند که راه رسیدن به کشاورزی پایدار و فرار از مواد شیمیایی را کشاورزی مدرن می دانند. آنها در مقالات علمی و از طریق رسانه های مختلف عنوان می کنند که کشاورزی ارگانیک پايدار نيست و تولیدات آن به مراتب از کشاورزی مدرن پایین تر است و از این طریق فشار را برای کار برد محصولات ترا ريخته ،هورمونهای رشد ،آنتی بیو تیکهای خوراکی دام ،اشعه دادن و پرتو افکني و مواد سنتز شده را افزایش داده و کاربردآن را به جای استفاده از مواد شیمیایی که مخاطرات آنرا پذیرفته اند، توجیه می نمايند .بنابر این ملاحظه می شود که در فرایند توسعه کشاورزی ارگانیک چالش های متنوعی مطرح می شود که از جمله آنها می توان به موارد ذیل اشاره کرد :

چالش اول : با توجه به این که استراتژی اصلی در کشاورزی ، افزایش کمی تولید و خودکفایی در است ،آیا کشاورزی ارگانیک قادر به تامین غذای کافی و تولید بالا ی محصولات می باشد؟

 چالش دوم : تحلیل اقتصادی و هزینه و فایده حرکت به سمت کشاورزی ارگانیک در کشاورزی ایران چگونه خواهد بود ؟

چالش سوم : سیستم متعارف انتقال یافته های تحقیقاتی در کشور کار آیی مناسب را برای عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک دارا می باشد؟ چالش چهارم : زیر ساختارها و شاخص های پایه توسعه کشاورزی شامل آب ، خاک ، اقلیم ،نیروی انسانی و با توجه به این که کشاورزی در ایران مبتنی بر تولید روستایی در بیش از 70000روستاست .یعنی بالغ بر 80 درصد از تولیدات کشاورزی ایران در فعالیت بهره برداران روستایی ایران شكل می گیرد ، شرایط اقلیمی ایران که میانگین بارندگی در آن 33% میانگین بارندگی جهانی و 50% میانگین بارندگی آسياست ميانگين تبخیر آب سه برابر میانگین تبخیر جهانی است ،متوسط بارندگی یک سوم میانگین دنیا یعنی 250میلی لیتر است و سالانه حدود 90میلیارد متر مکعب آب در بخش کشاورزی مصرف می شود .که این مقدار 30در صد بالاتر از استاندارد جهانی است و هدر رفت حدود 70 درصد از آب مصرفی در کشاورزی کشور و.... تا چه حد توسعه کشاورزی ارگانیک در کشور را ممکن می سازد .اما بررسی مستندات و مطالعات انجام شده در دنیا نشان می دهد که موارد ارایه شده فوق به هیچ وجه مانع توسعه کشاورزی ارگانیک نیستند و بر خلاف اظهار نظر طرفداران نظریات فوق کشاورزی ارگانیک بسیار ساده و با تکنیک های آسان در هر شرایطی با کمترین ریسکی با شاخص افزایش تولیدات ،کاهش هزینه ها و سلامت محصولات تولیدی قابل اجرا می باشد .بهترین سند برای این ادعا ، مطالعه و بررسی موضوع در کشور ها و مناطقی است که این فرایند اتفاق افتاده است .مطالعات انجام شده نشان می دهد بر خلاف دید گاه هاي فوق به طور حتم کشاورزی ارگانیک با تکنیک ساده در حال افزایش محصول در بیشتر نقاط جهان می باشد که در بیشتر موارد تا بالای 80 درصد با موفقیت همراه بوده است . است ( New Scientist/2001) .آمار اخیر در 20 کشور جهان در 5تا10 سال گذشته حتی در مناطق دور دست و فقیر از نظر منابع طبیعی نشان از افزایش تولید محصول و کاهش هزینه های تولید در کنار سلامت محصولات تولید شده به روش ارگانیک می دهد (J.Pretty).

.موارد عینی فوق که نه در مساحتهای کوچک بلكه در سطح و تعداد بهره بردار زیاد و در مناطق مختلف شروع و در حال پیاده سازی است نشان میدهد که عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک نه تنها امکان پذیر است بلكه با افزایش کمی تولید و کاهش هزینه ها ی تولید همراه است . در بررسی اثر گذاری زیر ساختار ها در توسعه کشاورزی پایدار ، سند قابل ارایه ، در واقع همان نکته کلیدی موجود در مفاهیم کشاورزی ارگانیک است که عنوان می کند ، توسعه کشاورزی ارگانیک بر اساس انطباق با شرایط موجود است نه تغيير ساختار . یعنی ساختار موجود مانعی بر سر راه توسعه پایدار کشاورزی نیست بلكه فرایند برنامه ریزی خاص و ديناميكي را می طلبد تا بدون دست کاري ساختار موجود ، فرايند کشاورزي ارگانیک و کشاورزی پایدار را عملياتي نماید. در خصوص کار آیی فرایند انتقال یافته های تحقیقاتی و مکانیسم تحقیق ، ترویج و آموزش، مطمئنا سیستم متعارف موجود به هیچ وجه جوابگوی عملیاتی کردن نظام ارگانیک در سطح جوامع محلی و بهره برداران نخواهد بود و جهت برقراري و توسعه مديريت جامع توسعه کشاورزی ارگانیک این سیستم نيازمند بازنگري، تحول ،دقت و نگرش خاصی است تا خطاها و بحران هاي ناشي از هم خواني یافته های تحقیقاتی و تکنولوري با فرايند مديريت مزارع توسط بهره بردا ران در مناطق مختلف و با ویژگیهای متنوع اجتماعی و اقتصادی با مشكل و مانع همراه نباشد.مطالعات و بررسی ها نشان میدهد که کشاورزی ارگانیک به سادگی و آرامی قابل پیاده شدن می باشد بدون اين که چالشی در فرایند تامین تولیدات کشاورزی ايجاد گردد و کشاورزان حتی در دورترین نقاط و در کمترین سطح بهره برداری و توان مالی دچار ریسک و ضرر گردند . البته این فرایند تنها در پرتو طراحی راهبرد عملیاتی و برنامه اجرایی توانمندی قابل تحقق است که شاخص اصلی موفقیت در این راهبرد ، مدیریت دوره گذر ارگانیک بر اساس یک نظام جامع مبتنی بر پژوهش مزرعه ای کشاورز مدار است که همراه با ایجاد بستر های آموزشی ، توانمند سازی ، نظارت ، صدور گواهی ،بازار و ایجاد شبکه های محلی توانمند اجرا میگردد . عملیاتی کردن کشاورزی ارگانیک ، از طریق ایجاد واحدهای مزرعه ای توانمند سازی کشاورزان تحت عنوان مدارس مزرعه ای کشاورزان ٭(Farmers Field School ) صورت می گیرد . این واحدها ، بر اساس شاخص های اکوسیستمی و بر اساس ویژگیهای خاص هر منطقه طراحی می شوند . درا ين واحدها شكل خاصی از مکانیسم تحقیق ، ترویج و آموزش با عنوان کلی تحقیقات مزرعه ای کشاورز مدار در قالب نظام کلی تحقیق - توسعه *( FPRE@D) پیاده می شود . در این سیستم کشاورزان با یادگیری حاصل از عمل از بذر تا بذر در شناخت و تجزیه و تحلیلی کشت بوم زراعی ماهر شده و بر اساس این مهارت کسب شده فرایند مدیریت جامع مزرعه را با شاخص بهره‎وری پایدار از منابع آب و خاک (CWPM) و با مکانیسم کاهش و بهینه سازی مصرف نهاده های شیمیایی (IPM) را طی يك دوره گذر يك الی سه ساله تحقیق و آزمایش می نمایند. ظرفیت سازی انجام شده منتج به تصميم گيري پایدار و بدون ریسک کشاورزان براي اقدام مناسب در مديريت مزرعه خود بر اساس کشاورزی ارگانیک مي شود . گروههای آموزش دیده در هر منطقه در قالب تشكل های محلی سامان دهي شده و همزمان توسط خود این گروهها فرایند طراحی نظام نظارت ، صدر گواهی ، بازار یابی و توسعه را در قالب برنامه ریزی ها و حمایت های فنی – اداری پیگیری خواهد شد. این برنامه در قالب نظام جامع پژوهش مزرعه ای باعث مي شود كه نيازها توسط بهره برداران تعيين و پس از تصميم گيري و برنامه ريزي توسط خود آنها بسياري از دخالت هاي اداری در توليد محصولات كاهش يافته و كشاورز با دانش وسيع و متكي بر تجربيات بومي خود مشكلات را حل كند و كارشناس مزرعه خود باشد.


کلمات کلیدی: #کشاورزی ارگانیک در ایران
۰ نظر