بایگانی ها

تجارت آب مجازی در ایران و جهان

چکیده :

پیش بینی می شود تا سال 2025 تقریبا"  3.5 میلیارد نفر در دنیا در معرض بحران آب قرار خواهند داشت . از این میان کمتر از 1.2 میلیارد نفر به آب سالم دسترسی خواهند داشت . همچنین تا سال 2050 بیش از 4.5 میلیارد نفر از مردم جهان در معرض صدمات و زیان های ناشی از کمبود و آلودگی منابع آب قرار خواهند گرفت . این شرایط رقابت در زمینه منابع آب جهانی را افزایش داده و بهره برداری از منابع آب به چالشی اساسی بدل خواهد شد . لذا  برنامه ریزی منابع آب جایگاه خود را در روابط سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی حاکم بر ملت ها و دولت ها خواهد یافت . شرایط جدید منابع و مصارف آب ، شیوه های نو در برنامه ریزی منابع آب را طلب می نماید . رویکرد تجارت آب مجازی که به نهاده آب در تولید و مصرف کالاهای مختلف اهمیت می دهد در دو دهه اخیر مطرح و مورد بحث قرار گرفته و به این موضوع می پردازد که به ازای کالایی که تولید یا مصرف می شود چقدر آب استفاده شده است . بر اساس این مفهوم بحث تجارت آب مجازی اهمیت پیدا کرده و کشورها به این موضوع علاقه مند شده اند که بدانند در تجارت کالاهای کشاورزی و صنعتی چه میزان آب صادر و یا وارد می کنند ؟ در تامین امنیت غذایی و کالاهای مورد نیاز خود چقدر به منابع آب داخلی متکی هستند ؟ هم اکنون تجارت آب مجازی به عنوان یکی از رویکردهای مدیریت منابع آب مورد توجه بسیاری از کشورها قرار گرفته و مطالعات زیادی در این خصوص انجام شده است . بنابراین، هدف از انجام مطالعه حاضر، آن است که از طریق بررسی مطالعات انجام شده داخلی و تجربيات جهانی، جایگاه تجارت آب مجازی در مدیریت منابع آب مورد ارزیابی قرار گيرد و از این بررسی، پيشنهادهایی برای بهره برداری از این ابزار در مدیریت منابع آب کشور ارائه شود. در این مقاله مطالعات انجام شده در ایران و سایر کشورهای جهان مورد بررسی قرار گرفته تا نقش تجارت آب مجازی در مدیریت منابع آب مشخص گردد و نیز تعیین شود چه حجمی از منابع آب کشورها از طریق تجارت و به صورت مجازی انتقال داده می شود . نتیجه بررسی های انجام شده بیانگر آن است که تجارت مجازی آب از طریق تبادل کالاهای کشاورزی، چه داخلی و چه خارجی، راهكاری است که میتوان با استفاده از آن از بحران و کمبود آب در سطح ملی، منطقه ای و جهانی جلوگيری کرد و مانع تبعات منفی اقتصادی، اجتماعی و سياسی آن شد .همچنین مبادله آگاهانه آب مجازی به عنوان یک تدبیر اساسی در مدیریت منابع آب همراه با اصلاحات منطقی در ساختار کشاورزی ، امنیت بلند مدت غذایی و مصرف پایدار آب در ایران را تضمین خواهد نمود .

1- مقدمه :

امروزه کمبود آب مشكلات زیادی را برای تأمين آب شرب سالم، توليد کافی محصولات کشاورزی و روند عمومی زندگی انسانها به وجود آورده است. طبق آمارهای بين المللی، پيش بينی میشود تا سال 2025ميلادی، حداقل نيمی از مردم جهان با تنش آب و مشكلات ناشی از کم آبی مواجه شوند. این شرایط برای کشورهای واقع شده در نواحی خشك و نيمه خشك مانند ایران وخيم تر است. کشور ایران در مقایسه با متوسط جهانی، حدود یك سوم بارش ساليانه و حدود سه برابر تبخير دارد. همچنين توزیع بارش بسيار ناهمگون بوده و عمدتاً ریزشها در مناطق کوهستانی رخ می دهد و انطباق لازم بين دوره های بارندگی با دوره های توليد محصولات کشاورزی در دشت ها نيز وجود ندارد.رشد جمعیت و نیاز به مواد غذایی بیشتر باعث گردیده که بخش کشاورزی کماکان بزرگترین مصرف کننده آب در کشور باشد اما تولید آن هنوز کل تقاضای مواد غذایی را برآورده نمی کند . عدم اعتماد به میزان منابع آب ، رقابت شدید برای آب از سوی بخش های دیگر و افزایش تقاضا برای مواد غذایی ، ایران را شدیدا" در مواجهه با تنش آبی قرار داده است ولی با احتساب حجم آب مجازی که از طریق واردات مواد غذایی به کشور وارد می شود آب بیشتری برای مصارف اساسی دیگر موجود خواهد بود . ازاین رو ، لازم است از طریق ابزارهای مختلف برای جلوگيری و تشدید بحران در منایع آب کشور اقدام شود.

 یكی از ابزارهایی که در دهه اخير مورد توجه کشورهای جهان قرار گرفته است، تجارت آب مجازی است. آب یك نهاده مهم و حياتی در توليد محصولات کشاورزی و همچنين بسياری از محصولات صنعتی و خدماتی است.  هر واحد توليد این محصولات دربرگيرنده مصرف مقادیر متنابهی آب بوده که از آن با عنوان آب مجازی ( Virtual Water ) یاد میشود. به عبارت دیگر، آب مجازی مقدار آبی است که یك فرآورده کشاورزی یا توليد صنعتی در مراحل مختلف زنجيره توليد از لحظه شروع تا پایان مصرف میکند.

شرایط اقلیمی و فرهنگی، مکان تولید، مدیریت و برنامه‌ریزی در میزان و حجم آب واقعی کالا مؤثر است و مقدار آن در مورد یک کالا در مناطق مختلف جهان متفاوت می‌باشد. در این راستا می توان با به کارگيری مفهوم آب مجازی و با توجه به نقش نهاده آب در توليد، اصلاحاتی در ترکيب فعاليتهای مصرف کننده آب و نحوه تخصيص آب بين فعاليتها و محصولات به وجود آورد که به کاهش اتلاف منابع آب و افزایش راندمان آب منجر شود. بدین ترتيب مفهوم آب مجازی و به کارگيری اصول اقتصادی در تجارت آن میتواند سرآغاز روندی نو در شكل دهی سياستهای اقتصادی دولت برای تخصيص این منبع کمياب و مدیریت شوکهای کم آبی و خشكسالی در جهت استفاده پایدار از آب با توجه به ظرفيت کشور باشد. طبق نظریه های تجارت بين الملل دو طرف تجارت با به کارگيری اصل مزیت نسبی میتوانند از تجارت منتفع شوند. در مورد نهاده آب نيز میتوان از این اصل بهره جست. چنانچه ناحيه ای دارای مزیت نسبی منابع آبی است، میتواند به توليد محصولات آب بر  بپردازد و با ناحيه دیگر که از این مزیت نسبی برخوردار نيست، مبادله انجام دهد.

درخصوص تجارت آب مجازی دو دیدگاه کلی وجود دارد.

الف - تجارت آب مجازی می تواند جایگزین مناسبی به جای انتقال بين حوضه های آب در کشورها باشد. بر این اساس، میتوان به جای سرمایه گذاری برای انتقال فيزیكی آب، آن را به صورت مجازی وارد یا صادر کرد که این روش ارزانتر از سرمایه گذاری در پروژه های بزرگ مقياس انتقال بين حوضه های آب است. در تئوری تجارت آب مجازی، برای کاهش فشار بر منابع آب، به کشورهای کم آب توصيه شده که به جای توليد مواد غذایی از منابع آب داخلی، به واردات مواد غذایی مبادرت ورزیده و منابع آب داخلی را برای فعاليتهای تجاری پر سود اختصاص دهند. در واقع گزینه تجارت مجازی آب از طریق تبادل کالاهای کشاورزی، چه داخلی و چه خارجی، راهكاری است که میتوان با استفاده از آن از بحران و کمبود آب در سطح ملی، منطقه ای و جهانی جلوگيری کرد و مانع تبعات منفی اقتصادی، اجتماعی و سياسی آن شد.

ب -  خودکفایی نسبی و سرمایه گذاری برای امنيت غذایی بر تجارت آب مجازی اولویت دارد . دلایل ارائه دیدگاه دوم این است که تجارت آب مجازی وضعيت اقتصادی آتی کشاورزان را نادیده گرفته و وابستگی درآمدی زارعين به کشاورزی را لحاظ نمیکند. ازسوی دیگر،_ مشكلات به وجود آمده ناشی از بيكار شدن بخشی از جامعه بيشتر از منافع حاصل از تجارت آب مجازی است. بنابراین، از الزامات استفاده از ابزار تجارت آب مجازی برای مدیریت منابع آب آن است که به هر دوی دیدگاههای مشاوره شده در بالا توجه شود. برای مثال، اگر براساس رویكرد اول قرار است برای یك محصول مشخص، واردات جایگزین توليد شود، حتماً برای ایجاد اشتغال جایگزین و یا پيشنهاد یك محصول جایگزین با مصرف آب پایين، برنامه ریزی شده باشد.

با توجه به مطالب بيان شده، سؤالات زیادی درخصوص نقش و جایگاه تجارت آب مجازی در مدیریت منابع آب می تواند مطرح باشد. ازجمله اینكه کشورها چه پتانسيلی برای حفظ منایع آبهای خود از طریق بهينه سازی توليد و تجارت دارند؟ و یا اینكه تا چه حد می توان از رویكرد تجارت آب مجازی برای کاهش اتلاف منابع آب و جلوگيری از بحرانهای آبی انتظار داشت؟

2- تعاریف و مفاهیم

2-1- آب مجازی : آب مجازی، جمع کل آب مورد نياز برای توليد مقدار معينی از محصول (کالا)، با توجه به شرایط اقليمی، مكانی، زمان توليد و راندمان است و مقدار آن معادل جمع کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان می‌باشد. صفت مجازی در این تعریف بدان معناست که بخش عمده آب مصرف شده طی فرایند تولید، در محصول نهایی وجود فیزیکی ندارد و در حقیقت بخش بسیار ناچیزی از آب مصرفی در پایان به عنوان آب واقعی در بافت محصول باقی خواهد  ماند. نکته مهم اینکه، صفت مجازی به معنای غیر واقعی نیست، بلکه آب واقعی، حجم راستین آبی است که پیشتر مصرف شده‌است.

برای نخستين بار مفهوم آب مجاز توسط تونی آلن  در سال 1993 معرفی شد. قبل از سال 1993 از واژه آب جاسازشده استفاده می شد، اما مورد توجه مدیران، سياستگذاران و برنامه ریزان قرار نگرفته بود. در سال 1997 آلن در مقاله خود از این مفهوم به عنوان یك راه حل راهبردی برای کشورهای خاورميانه و شمال آفریقا استفاده کرد. این مفهوم ارتباطی بين پایداری منابعِ در دستِ آب و محل جغرافيایی توليد محصولات آب بر و محل جغرافيایی مصرف آن کالا برقرار می کند( آلن، 2003 )

2-2- ردپاي آب: ردپای آب، شاخصی برای نشان دادن حجمی از آب است که به طور مستقيم یا غيرمستقيم برای توليد کالا و یا ارائه هر گونه خدمات به مصرف می رسد. آب مجازی تنها به حجم آب استفاده شده در توليد محصول اشاره دارد درحالی که ردپای آب به اینكه چه نوع آبی در آن محصول استفاده شده و کی و کجا استفاده شده است هم اشاره می کند.

2-3- آب سبز ( Green Water ) : مقداری از آب های حاصل از نزولات آسمانی ( باران ، برف یا تگرگ ) است که مستقیما" و به صورت طبیعی محصولات را آبیاری می کند .

2-4- آب آبی ( Blue Water ) : مقدار مصرفی آب های زیرزمینی و جاری در آبیاری محصولات کشاورزی است .

2-5- آب خاکستری (Grey Water ) : مقدار مصرف آب های آلوده و برگشتی در آبیاری محصولات کشاورزی است .

2-6- تجارت آب مجازي: تجارت جهانی کالاها یك جریان بين المللی از آب مجازی را به وجود می آورد که اصطلاحاً تجارت آب مجازی ناميده می شود.

2-7- تعادل آب مجازي: عبارتست از واردات ناخالص آب مجازی منهای صادرات ناخالص آن. تعادل مثبت در آب مجازی به مفهوم خالص جریانات آب مجازی وارد شده به داخل کشور از سایر کشورها است و تعادل منفی به معنی خالص جریانات خروجی آب مجازی است.

2-8- صادرات آب مجازي: صادرات آب مجازی از یك منطقه جغرافيایی مشخص ، حجمی از آب مجازی مرتبط با صادرات کالاها یا خدمات از آن منطقه است.

2-9- واردات آب مجازي: واردات آب مجازی به یك منطقه جغرافيایی مشخص ، حجمی از آب مجازی است که با واردات کالاها یا خدمات به یك منطقه مرتبط است.

2-10- جريان آب مجازي: جریان آب مجازی بين دو منطقه مشخص جغرافيایی ، حجم آب مجازی است که از یك منطقه به منطقه دیگر در نتيجه تجارت محصولات منتقل می شود.

2-11- ارتباط مفهوم آب مجازي و بهره وري آب

آب مجازی ميزان کل آبی است که به طور مستقيم یا غيرمستقيم در توليد یك واحد محصول به کار گرفته شده است که  بسته به نوع تكنولوژی توليد، متفاوت خواهد بود. برخی تكنولوژیها آب بر و برخی دیگر آب اندوز هستند. چنانچه تكنولوژی توليد دارای ساختاری آب بر باشد استفاده از آب در توليد افزایش یافته و بهره وری آب را پایين خواهد آورد(احسانی و همكاران، 1382 .)

بهره وری آب، ميزان توليد محصول به ازای مصرف هر واحد آب را نشان می دهد که نمایانگر مفهوم توليد متوسط است، ولی با مفهوم آب مجازی رابطه عكس دارد. زیرا آب مجازی در واقع ميزان استفاده از آب در هر واحد محصول است و تأکيد مفهوم آب مجازی بر ميزان استفاده از آب در فرآیند توليد است.

 در توليدات صنعتی ، ميزان بهره وری آب و در نتيجه ميزان تقاضای آن قابل مدیریت است  اما در توليد محصولات کشاورزی به دليل وجود ساختار بيولوژیكی در تكنولوژی توليد ميزان استفاده از آب چندان قابل کنترل و مدیریت نيست. به عبارت دیگر، استفاده از سيستمهای آبياری پيشرفته هر چند ميزان بهره وری آب را بهبود می بخشند، ولی لزوماً ميزان مصرف کل را کاهش نمی دهند. 

یكی از شاخصهای مهم ارزیابی مصرف منابع آب، شاخص بهره وری آب است که نشان می دهد به ازای هر واحد توليد آب مصرفی چه مقدار محصول توليد شده است. برای محاسبه این شاخص توليد ناخالص هر بخش اقتصادی بر مقدار آب مصرف شده در بخش مزبور تقسيم می شود و عدد حاصل به عنوان شاخص مورد استفاده قرار میگيرد. مقدار این شاخص به تبعيت شرایط و ساختار اقتصادی کشورها متفاوت است. بهره وری آب در بخش کشاورزی ایران  حتی  پایين تر از برخی کشورهای همسایه در منطقه است.

3- رویکردهای كلی اندازه گيري و تحليل آب مجازي

برای محاسبه آب مجازی دو رویکرد کلی در مطالعات ارائه شده است :

3-1- در رویکرد اول با تحليل مفهوم آب مجازی و به کارگيری روابط فنی، فيزیكی و همچنين به طور خاص روابط فيزیولوژی، رابطه هایی برای محاسبه آب مجازی به تفكيك نوع محصول(کشاورزی و یا صنعتی) ارائه می شود.

3-2- در رویکرد دوم با توجه به اینكه بخشهای مختلف و رشته فعاليتهای اقتصادی با یكدیگر رابطه بسيار گستردهای دارند و هر فعاليت اقتصادی نيازمند به کارگيری نهاده ها از سایر بخشها و فعاليتهای اقتصادی است، جریان آب مجازی در یك تعادل فراگير در کل اقتصاد دیده میشود و روابط بين بخشهای اقتصادی مد نظر قرار می گيرد.

4- مطالعات خارجی در خصوص تجارت آب مجازی

تجارت مجازی آب به عنوان راهكار مقابله با بحران آب برای اولين بار توسط آلن ( 1993 ) مطرح شد. وی آب مجازی را به معنای آب محاط شده در کالاها تعریف کرد. به عبارت دیگر، آب مجازی کل آبی است که مصرف شده تا یك واحد کالا و خدمات )اعم از کشاورزی و غير کشاورزی( توليد شود. در واقع، آن واحد کالا در برگيرنده مقدار آب مصرف شده جهت توليدش است. آلن ( 1997 ) تجارت آب مجازی را به عنوان راهكاری برای مقابله با بحران کم آبی در کشورهای خشك و نيمه خشك خاورميانه پيشنهاد کرد.

به طور کلی از زمانی که آلن بحث آب مجازی را مطرح کرد تا زمانی که این مهم مورد توجه مجامع علمی قرار گيرد، قریب 10 سال فاصله وجود دارد. اولين گردهمایی جهانی درخصوص این موضوع در سال 2002 در شهر دلف هلند برگزار شد. نشست ویژه ای هم در سومين اجلاس جهانی آب در کشور ژاپن در سال 2003 به موضوع آب مجازی اختصاص یافت.

قسمت زیادی از ایجاد و ابداع این روش و کاربردی کردن آن توسط مطالعات گسترده و مستمر گروهی از مدلسازان در شورای جهانی آب وابسته به فائو ایجاد شده است که کار خود را در دهه اول قرن 21 در کشور هلند آغاز کرده اند.

هرچند در آزمونهای این افراد به نهاده آب و نقش آن در توليد کالا، به ویژه محصولات کشاورزی اشاره نشده است، اما بروز بحرانها و کمبودهای منطقه ای آب در نقاط مختلف جهان موجب شده که بحث آب در مجامع جهانی اهميت خاصی پيدا کرده و توجه زیادی به آن شود. به همين دليل تحقيق درباره ابعاد مختلف کميابی آب، مورد توجه محققان قرار گرفته و راهكارهای مقابله با آن بررسی و ارائه شده است.

هاکسترا و همكارانش ميزان مصرف، استفاده و تجارت آب را در 140 کشور بررسی می کنند. این 140 کشور شامل همه کشورهای صنعتی، کشورهای بریكس و تقریباً دوسوم از کشورهای در حال توسعه است(آلن، 2011 )

به نظر هاکسترا و هانگ ( 2003 ) آب مجازی یك ابزار ضروری در محاسبه آّب واقعی استفاده شده در یك کشور است. این مفهوم معادل کل آب داخلی مورد استفاده به علاوه آب مجازی وارداتی، منهای آب مجازی صادراتی یك کشور است که اصطلاحاً به آن، آب مصرفی پایه یا ردپای آب  گفته می شود.

 آب مصرفی پایه هر کشور یك شاخص مفيد تقاضای آب است و معادل کل آب مجازی محاط شده در محصولات، کالاها و خدمات مصرفی است. این دو محقق حجم آب مجازی را که بين کشورها مبادله می شود، برای دوره زمانی 1995 - 1999 محاسبه کردند. بدین منظور، آنان از حاصلضرب کل تجارت بين المللی محصولات کشاورزی( تن در سال) در محتوای آب مجازی آنها (مترمكعب بر تن) کل آب مجازی را که بين کشورها مبادله می شود، تخمين زدند. بر اساس یافته های آنان طی دوره مورد مطالعه، ساليانه حدود 695 ميليارد متر مكعب آب مجازی بين کشورها مبادله شده است.

براساس یافته های راک استرم و گردن ( 2001 ) ، برای توليد کل محصولات کشاورزی در جهان ساليانه 5400 ميليارد مترمكعب آب مصرف می شود. با توجه به این رقم، حدود 13 درصد از کل آب مورد استفاده برای توليد محصولات کشاورزی در جهان جهت مصارف داخلی نيست، بلكه برای صادرات به صورت مجازی است. طی دوره مورد مطالعه، هوکسترا و هانگ، کشورهای آمریكا، کانادا، تایلند، آرژانتين و هند جزء صادرکنندگان خالص آب مجازی و در مقابل کشورهای سریلانكا، ژاپن، هلند، کره جنوبی و چين جزء واردکنندگان خالص آب مجازی بوده اند.

چاپگين و هاکسترا ( 2003 ) روشی را برای اولين بار بر مبنای رهيافت پایه ای محاسبه آب مجازی برای اندازه گيری آب مجازی دام و محصولات دامی ابداع و استفاده کرده اند. نتایج مطالعات آنها نشان داد که در بين سالهای 1995 تا 1999 تجارت آب مجازی بين کشورهای مختلف بيش از 1040 ميليارد متر مكعب بوده است. این مطالعات بر اساس مبنا قرار دادن کشور مبدأ یعنی صادرکننده بوده است که به مفهوم این است که با همان شرایط توليد و تكنولوژی کشور صادرکننده در حد فاصل این سالها ميزان 1040 ميليارد مكعب آب در پایداری منابع آب جهان و امنيت غذایی از کشور صادرکننده به کشور واردکننده انتقال داده شده است.

فریچر و همكارانش ( 2004 ) به بررسی اثر تجارت جهانی غلات در صرفه جویی آب پرداختند. بر اساس یافته های آنان، به دليل آنكه بهره وری آب در محصولات کشاورزی بين کشورهای صادرکننده متفاوت است، لذا تجارت غلات موجب صرفه جویی در مصرف جهانی آب به ميزان 164 ميليارد متر مكعب می شود که این رقم شامل بارندگی مؤثر و آب آبياری است .  این ارقام به طور ضمنی به این مسئله اشاره میکنند که در حالت نبود تجارت بين المللی، مصرف جهانی آب برای توليد این محصولات حدود 6 درصد و آب آبياری خالص به ميزان 11 درصد باید افزایش یابد. به نظر آنان ملاحظات سياسی و اقتصادی، استفاده از تجارت مجازی آب را به عنوان ابزاری مناسب برای مقابله با کمبود آب محدود کرده است.

رینالت ( 2003 ) کاربرد آب مجازی را به مصرف سرانه غذا نيز تعميم داده و بيان میکند که ترکيب جيره غذایی مورد استفاده انسان حاوی آب مجازی است. طبق برآورد وی، مصرف سرانه آب مجازی از طریق مواد غذایی روزانه در اتحادیه اروپا در سال 1961 برابر 5400 ليتر در روز بوده است و این رقم درسال 2000 به 3600 ليتر کاهش یافته که این امر مدیون افزایش بهره وری در توليدات کشاورزی است.

پژوهش زیمر و رینالت ( 2003 ) ميانگين حجم کل آب مجازی را برای 15 مورد مبادله جهانی محصولات کشاورزی و دامی در سال 2000 ميلادی معادل با 134 ميليارد متر مكعب در سال برآورد کرد.

چاپگين و همكاران ( 2006 ) بيان میکنند که کشورهای مختلف دنيا میتوانند از طریق واردات محصولات آب بر و صادرات محصولات کم آب بر، در استفاده از منابع آب خود صرفه جویی کنند. براساس مطالعه آنها ایران از طریق واردات غلات، شكر و         دانه های روغنی در طی دوره زمانی 1997 - 2001 ، حدود 37  ميليارد متر مكعب آب صرفه جویی کرده است.

 پژوهش هوکسترا ( 2003 ) در خصوص ميزان صرفه جویی در مصرف آب از طریق واردات آب مجازی توسط ایران، برای دوره زمانی 1995 - 1999 رقم 29/1  ميليارد متر مكعب را نشان میدهد.

 چاپگين ( 2004 ) نيز در مطالعه دیگری ميزان خالص واردات آب مجازی ایران برای دوره زمانی 1997 - 2001 را 19 ميليارد متر مكعب تخمين زده است.

آلدیا و همكاران ( 2008 ) به بررسی اهميت آب سبز در تجارت آب مجازی در طی سالهای 2000 - 2004  پرداختند. مطابق با تحقيق این پژوهشگران آب سبز در تأمين امنيت غذایی و کاهش تنش و بحران آبی در جهان بيشترین سهم را داراست.

نووو و همكاران ( 2009 ) جریان آب مجازی در تجارت غلات کشور اسپانيا در دوره 1997 - 2005 را محاسبه کرده سپس با شرایط اقليمی و جوی آن سالها مقایسه کردند. نتایج پژوهش حاکی از این بود که کشور اسپانيا در تجارت غلات در آن دوره واردکننده آب مجازی بوده و دوم اینكه با ارزشگذاری آب آبی برای دوره مذکور مشخص شد که صادرات آب آبی بين 7 / 0 تا 2 / 34 ميليون متر مكعب به ترتيب برای یك سال مرطوب و یك سال خشك در نوسان بوده است. سوم اینكه از آنجا که با کاهش بارشهای جوی ميزان واردات آب مجازی افزایش یافته، نتيجه ای که این محققين گرفتند این است که میتوان انتظار داشت که تجارت غلات با کم آبی نسبی متناسب است. در نهایت این محققان نتيجه گرفتند که رابطه ای بين صادرات غلات با کم آبی برقرار نيست که با تحليل های بيشتر اعلام داشتند که عوامل دیگری چون کيفيت محصول و تقاضای صادراتی وجود دارد که بر تصميمات تجاری اثرگذار است که در ارتباط با مفهوم تجارت آب مجازی در تجارت در نظر گرفته نمی شود.

چاپگين و هاکسترا ( 2004 ) در یك مطالعه به بررسی ردپای آب پرداختند. مطابق مطالعه آنها ردپای آب به مقدار مصرف ( بسته به درآمد سرانه ناخالص داخلی) ، الگوی مصرف ( ميزان و ترکيب مصرف فرآورده های کشاورزی و دامی) ، اقليم( شرایط بيولوژیكی رشد و توليد کشاورزی و دامپروری) و تكنولوژی کشت و بهره وری کشاورزی در استفاده از منابع آب بستگی دارد. طبق این پژوهش متوسط ميزان ردپای آب در جهان 1640 متر مكعب در سال به ازای هر نفر است. در این ميان ميزان ردپای آب ایران 1240 متر مكعب در سال به ازای هر نفر بوده است. همچنين ایالات متحده با 2480 متر مكعب در سال به ازای هر نفر بيشترین و چين با 700  متر مكعب در سال به ازای هر نفر کمترین متوسط ردپای آب در جهان را دارا هستند.

سابقه مطالعات انجام شده در ایالات متحده برای بررسی ميزان آب استفاده شده و محاسبه آن با استفاده از ماتریس داده - ستانده به دهه 1970 در مطالعه موردی برای ایالت آریزونا توسط فينستر برمیگردد)چانان و همكاران، 2008 (.

 همچنين دیزنورث و باند) 2010 ( از روش جدول داده – ستانده برای محاسبه سهم صنعت ماهيگيری در غرب ایالات متحده از کل اقتصاد و تأثير آن بر روی استفاده آب عمومی استفاده کرده اند. ميزان استفاده آب مستقيم و غيرمستقيم توسط مطالعات دیگری در بخشهای مختلف ایالات متحده محاسبه شده که میتوان از مطالعه بلك هرست و همكاران(2010 ) یاد کرد که ميزان آب مستقيم و غيرمستقيم بخش صنعت ایالات متحده را برآورد کرده است.

مطالعه لنزن و فوران ( 2001 ) از اولين پژوهشها در ارتباط با آب مجازی و محاسبه آن با روش جدول داده - ستانده است. طبق این مطالعه استراليا صادرکننده خالص آب مجازی بوده است و ميزان استفاده این کشور از آب به طور متوسط ساليانه 22000 ميليارد ليتر است که 30 درصد آن نياز آبی برای توليد نياز غذایی داخلی است و 30 درصد دیگر آن برای توليد محصولات غذایی صادراتی استفاده می شود. آنها همچنين پيش بينی کردند با توجه به اینكه رابطه ای قوی بين نياز آبی و هزینه سرانه وجود دارد، اگر تا سال 2050 مطابق با برآوردهای افزایش جمعيت ساليانه استراليا به 25 ميليون نفر برسد و هزینه سرانه 2 برابر شود ممكن است نياز ساليانه آب به بيش از 2 برابر و 50000 ميليارد ليتر، معادل با نيمی از جریان آب کشور افزایش پيدا کند.

ژائو و همكاران ( 2010 ) به بررسی ردپای آب با روش داده - ستانده در چين در سال 2002 پرداخته اند. نتيجه این بررسی نشان داد که در سال 2002 ميزان ردپای آب در چين، 381 متر مكعب در سال برای هر نفر بوده است. مهمترین ابداع این مطالعه به دست دادن یك شاخص جدید و مستقل از مقدار ردپای آب ملی برای بخشهای مختلف اقتصاد بوده که شدت استفاده از آب را در بخشهای مختلف نشان میدهد. همچنين آنها در این مطالعه با بررسی تجارت آب مجازی نشان دادند که کشور چين در تمام بخشها صادرکننده خالص آب مجازی است( موباکو و همكاران، 2013 )

وانگ و همكاران ( 2009 ) منطقه ژانگيه که جزو مناطق خشك و کم آب چين است را برای مطالعه خود انتخاب کرده و با استفاده از جدول داده - ستانده به ميزان استفاده آب در بخشهای اقتصادی آن پرداختند. نتيجه مطالعه نشان داد که بر خلاف شرایط منابع آب این منطقه، اقتصاد منطقه به فعاليتهای آببر وابسته است.

کو-ایشانگ فنگ و همكاران ( 2011 ) رودخانه زرد را براساس ویژگیهای متفاوت منابع آبی، ساختار اقتصادی، درآمد خانوار به سه منطقه فوقانی، ميانی و پایينی تقسيم کرده و با به کارگيری جدول داده - ستانده چند منطقه ای به بررسی الگوی تجارت آب مجازی به تفكيك آب سبز و آبی و همچنين خانوار شهری و روستایی پرداختند. نتيجه این مطالعه حاکی از این بوده که هر سه منطقه صادرکننده آب مجازی هستند و توليدات خارج از این منطقه به منابع آب رودخانه زرد فشار می آورد.

پيشنهاد این محققين برای کاهش فشار به منابع آب رودخانه کاهش صادرات آب مجازی از طریق توليد کالاهای ذخيره کننده آب با ارزش افزوده بالاتر در منطقه پایين دست که کم آبترین منطقه است و واردات توليدات غذایی و فرآورده های آب بر از جنوب چين که دارای منابع آب غنی تری است، بوده است.

5-مطالعات داخلی در خصوص تجارت آب مجازی

در راستای آب مجازی پژوهشهای مختلفی در ایران صورت گرفته که مبتنی بر استفاده از روشهای پژوهش عمليات و برنامه ریزی بوده و با در نظر گرفتن جزئيات متفاوت برای الگوهای کشت سعی بر در نظر گرفتن آب مجازی یا در قيد مسئله و یا بررسی تغييرات آن در سناریوهای متفاوت داشته اند.

صبوحی و سلطانی ( 1387 ) با استفاده از روش برنامه ریزی ریاضی و با توجه به آب مجازی به تعيين الگوی کشت در سطح حوضه با نگاه به آب مجازی، مزیت نسبی محصولات و پتانسيل آبی حوضه آبریز در توليد محصولات زراعی پرداخته اند.  از ویژگیهای این مطالعه این است که مدل برنامه ریزی خود را با تأکيد بر الگوی کشت بهينه، استفاده بهينه از آب آبياری و تقویت خالص واردات آب مجازی بنا کرده اند و مدل به گونهای طرح ریزی شده که امكان تغيير الگوی سطح زیرکشت محصولات را برای افزایش واردات آب مجازی داشته باشد. حداکثر شدن منافع اجتماعی در این مطالعه الزاماً در راستای افزایش خالص واردات آب مجازی تعریف نشده است همچنين کاهش سطح زیرکشت یك محصول در چارچوب منافع اجتماعی به معنی کاهش در سطح محصولات وارداتی دیگر و یا افزایش سطح زیرکشت محصولات صادراتی تلقی نشده است. سود اجتماعی بسته به عملكرد واقعی محصول است و از آنجا که عملكرد قابل مشاهده دارای انحرافی است که از سياستهای حاکم بر بخش کشاورزی ناشی می شود، مانند سياست سهميه بندی و یا برقراری یارانه بر کودهای شيميایی که عملكرد را تحت تأثير قرار می دهد، بنابراین محققين برای به دست آوردن عملكردی که تنها تحت تأثير رابطه آب و خاک با گياه تعيين شود از رابطه آلن استفاده کرده اند. به دليل اینكه مدل برنامه ریزی 45 فعاليت با سطوح مختلف کم آبياری را بررسی می کنند، مسئله بهينه یابی آنها دارای 45 قيد است که به وسيله نرم افزار GAMS  حل شده است. در مرحله بعد پژوهشگران مدل برنامه ریزی ارائه شده را با تكنيك HSJ 2 که یك روش معمول به دست آوردن بهينه تقریب برنامه ریزی خطی است، حل نموده اند. در این روش نخست مسئله اصلی حل شده و مقدار تابع هدف در نقطه بهينه تعيين میشود و در قدم بعد درصدی از تابع هدف به محدودیتهای مسئله اضافه می شود.

دهقانپور و بخشوده ( 1387 ) در یك مطالعه دیگر به بررسی جنبه های محدودکننده آب مجازی و تأثير افزایش خالص واردات آب مجازی بر کاهش اشتغال در بخش کشاورزی پرداختند. این بررسی به منطقه دشت مرودشت و حوزه آبریز منطقه محدود شد.     در ابتدا ضروری بود که مقدار و ميزان آب مجازی با توجه به تكنولوژی منطقه برای هر محصول محاسبه شود. این محاسبه از طریق روابط معمول پایه ای – فنی انجام شد. در ادامه الگوی کشت توسط یك برنامه ریزی خطی و در نظر گرفتن آب مجازی، بهينه یابی شد. مطابق با این مطالعه در حوزه آبریز منطقه مرودشت تنها گندم از لحاظ سود اجتماعی دارای مزیت نسبی است، ولی از منظر استفاده از آب، گوجه فرنگی کمترین ميزان آب مجازی را داراست.

الگوی برنامه ریزی خطی این مطالعه، الگوی کشت بهينه را تنها شامل گندم و ذرت تعيين کرد که مقدار بسيار بيشتری نسبت به سطح زیرکشت زمان مطالعه داشت و سود اجتماعی در الگوی کشت بهينه دو برابر بيشتر از مقدار الگوی کشت واقعی بود؛  50  درصد افزایش داشت. دليل افزایش استفاده از آب را می توان این موضوع عنوان کرد که در تابع هدف الگو حداقل کردن ميزان آب مجازی نبوده، بلكه حداکثر کردن ميزان سود اجتماعی است که ميزان استفاده از آب در کل پروسه توليد با قيمتهای اجتماعی آب به عنوان هزینه در نظر گرفته شده است که تفاوت آن از ميزان درآمد اجتماعی باید حداکثر می شده است.

پژوهشگران این مطالعه با توجه به اینكه ميزان اشتغال در الگوی کشت بهينه از 4339864 روز نفر به 1821437 روز نفر کاهش داشت نسبت به این امر که کاهش استفاده از آب منجر به کاهش اشتغال خواهد شد هشدار داده و این امر را از یك موضع ارزشی، مطلوب ارزیابی نمی کنند .

روحانی و همكاران ( 1387 ) مبادله آب مجازی در ارتباط با منابع آب موجود را به عنوان راهی برای کاهش تنش در ایران ارزیابی کرد. نتایج این پژوهش نشان داد که از 21 محصول کشاورزی مورد مطالعه، غلات، حبوبات، خشكبار (پسته و گردو) و دانه های روغنی براساس ميزان آب مجازی برآورد شده محصولات آب بر بوده در حالی که ميوه ها، سبزیها و محصولات صنعتی کم مصرف هستند. به اعتقاد این پژوهشگران مبادله آب مجازی در ایران طی دو دهه گذشته با در نظر گرفتن ميزان مصرف و بهره وری آب تقریباً ناآگاهانه صورت گرفته است. برای مثال، گندم با سهم 5 / 58 درصد در واردات آب مجازی بزرگترین محصول وارداتی در سالهای 1362 - 1382 بوده است. به نحوی که با واردات 4 / 10 ميليون تن گندم طی سالهای 1378 - 1382 معادل 6 / 11 ميليارد متر مكعب آب در کشور ذخيره شد. این در حالی است که خودکفایی ایران در سال 1384 در توليد گندم فشار زیادی را بر منابع آب داخلی وارد آورد.

جعفری و زارعی ( 1386 ) وضعيت صادرات و واردات آب مجازی ایران را در طول سالهای 1375 - 1383بررسی کردند. طبق نتایج این مطالعه در طول دوره یاد شده، مقدار صاردات کل 15 محصول عمده کشاورزی کشور حدود 8 / 11 ميليون تن و همچنين مقدار واردات 9 محصول کشاورزی عمده وارداتی 5 / 118 ميليون تن بوده است. بر این اساس، کل آب مجازی صادر شده در این دوره 8 / 33 ميليارد متر مكعب و کل آب مجازی وارد شده 1 / 46 ميليارد مترمكعب بوده است. همچنين متوسط آب مجازی به ازای هر تن کالای صادر شده و وارد شده به ترتيب 2869 و 8393 مترمكعب بوده است.

 

باغستانی و همكاران ( 1389 ) در یك مطالعه با هدف بررسی ميزان سازگاری ایران با برنامه ریزی پيرامون آب مجازی به محاسبه ميزان آب مجازی در محصولات عمده وارداتی و صادراتی کشاورزی پرداختند. در این پژوهش که برای سالهای حد فاصل 1375 تا 1385 انجام شده، نشان داده شده که ایران در طی این سالها همواره واردکننده خالص آب مجازی بوده است. روش محاسبه آب مجازی در مطالعه مذکور، به کارگيری فرمولهای پایه برای محصولات کشاورزی است که تحت عنوان محاسبه تقاضای آب ویژه برای هر محصول با استفاده از فرمول فائو پنمن-مانتيث  برآورد شده است. محصولات صادراتی مورد بررسی این مطالعه 7 / 93 درصد از کل ارزش صادراتی محصولات کشاورزی و محصولات وارداتی 3 / 72 درصد از کل ارزش محصولات وارداتی کشاورزی را شامل می شود. نتایج این مطالعه همچنين نشان میدهد که محصولات عمده صادراتی به طور متوسط تقاضای ویژه آب بيشتری در مقایسه با محصولات وارداتی کشاورزی داشته اند.

مكنون و همكاران ( 1390 ) طی یك برنامه مطالعاتی  پس از معرفی آب آبی و سبز به بررسی آب مجازی پنج محصول گندم، جو و برنج در گروه غلات و گوجه فرنگی و سيب زمينی در گروه سبزیجات پرداخته اند. دليل انتخاب این محصولات توسط این پژوهشگران داشتن وزن قابل توجه در توليد و تجارت و همچنين اهميت استراتژیك این کالاها در تأمين امنيت غذایی کشور است. در مرحله اول این پژوهشگران آب مجازی محصولات را به تفكيك استانی به دست آورده اند. دليل انتخاب منطقه به شكل استانی، تحميل شرایط داده ای و آماری کشور است. مرحله دوم این پژوهش تعيين مازاد و کمبود محصولات منتخب در استانهای ایران است. با تشخيص اینكه کدام استان مازاد دارد مشخص می شود که استان مذکور به طور منطقی صادرکننده محصول خواهد بود و برعكس.

در مرحله سوم نوبت به تأمين نيازهای استانهای دارای کمبود است که پژوهشگران این مطالعه بعد از تعيين استانهای صادرکننده و واردکننده به شكل منطقی در مرحله دوم به بررسی یك سناریو منطقی  ریاضی می پردازند. این سناریو به این ترتيب سامان داده می شود که استان واردکننده از نزدیكترین استان صادرکننده مقدار مورد نياز خود را تأمين می کند که شبيه حل یك مسئله در برنامه ریزی اقتصادی حمل ونقل در پژوهش عملياتی است؛ با این سناریو مسيرهای حمل ونقل محصولات به دست می آید. مكنون و همكارانش در آخر نيز ضریب خودکفایی  آب را محاسبه می کنند.

محمدخانی ( 1394 ) ، در مطالعه ای به بررسی حساب ردپای آب شامل رد پای آب سبز، آبی و خاکستری در توليد و مصرف برخی محصولات منتخب پرداخته است. تدوین این گزارش با هدف تأیيد یا رد آمار ارائه شده یونسكو نبوده و فقط به جهت اطلاع رسانی است تا بتواند به بازنگری توليد کشاورزی ایران براساس توسعه پایدار سبز کمك کند. گزارش یونسكو که برآورد مصرف آب در بخشهای توليد و خانگی است بيانگر آن است که برای توليد تعدادی از محصولات کشاورزی در ایران و 175 کشور دیگر و متوسط جهان چه مقدار از انواع آب (نزولات آسمانی) Green water ، ( زیرزمينی و جاری) Blue water  و ( آبهای آلوده و برگشتی) Grey water  مصرف می کنند. اطلاعات جداول بيانگر آن است که محصولات کشت پایيزه مانند گندم و جو به واسطه برخورداری بيشتر از آب سبز برای الگوی کشت کشور مناسبتر از محصولات کشت تابستانه هستند و اکثر توليدات کشاورزی در ایران به مصرف ذخایر بين نسلی آب ( یعنی آبهای زیرزمينی، جاری، آلوده و برگشتی کشور) وابسته است که علاوه بر مشكلاتی که تا به امروز به کشور تحميل کرده، ادامه این روند می تواند آینده کشور را بسيار بحرانی کند.

نكته قابل توجهی که در مطالعه نامبرده مورد واکاوی قرار گرفته است، سهم هر یك از انواع آب در توليد یك تن محصولات کشاورزی منتخب است. به عبارت دیگر طبق نتایج این مطالعه، بررسی تكنولوژی توليد از منظر استفاده از آبهای سبز، آبی و خاکستری در برخی محصولات با متوسط جهانی اختلاف فاحشی دارد.

همانطور که ملاحظه می شود، توليد یك تن محصولات کشاورزی مورد بررسی در این مطالعه بيشتر بر منابع آب آبی تكيه دارد، این در حالی است که توليد یك تن محصولات مذکور در متوسط 176 کشور جهان بيشتر با استفاده از آبهای سبز صورت می گيرد.

براساس بررسی های صورت گرفته در مطالعه نامبرده مشاهده می شود، ایران در بهره برداری از منابع آب در توليد اکثر محصولات کشاورزی، بسيار گشاده دست از آبهای زیرزمينی، جاری و برگشتی با بهره وری بسيار کم استفاده کرده است. این در حالی است که آمارهای سایر کشورها نشان می دهد، اغلب کشورهای جهان محصولات کشاورزی توليدی خود را متناسب با اقليم انتخاب می کنند و توليد محصولات آب بر در مناطق با دریافت نزولات بالا و حاره ای انجام می شود. لذا تدوین و تصویب سند بلندمدت آب و

الگوی مصرف آن در بخشهای مصرف کننده و همچنين تعيين الگوی کشت براساس قابليت های منطقه ای و مبتنی بر توسعه پایدار سبز از گسترش و تعميق بحران آب جلوگيری می کند.

مقایسه آمار مذکور نشان می دهد کشور به شدت نيازمند ترویج کشاورزی پایدار براساس قابليتهای اقليم های مختلف کشور و منابع آب است. در این راستا ضروری است دولت با توجه به اینكه اکثر کشاورزان کشور از ناتوانی مالی و فقر امكانات و اطلاعات رنج می برند، کمكهای مناسبی را برای یك دوره 5 تا 10 ساله در اختيار کشاورزان قرار دهد.

با توجه به شرایط و پراکنش بارش در کشور، به نظر میرسد کشتهای پایيزه مانند جو و گندم به واسطه برخورداری بيشتر از نزولات آسمانی کشت های مناسبتری برای کشور باشند و کشتهای تابستانه در اغلب مناطق ایران از نياز مصرف آب آبياری بالایی برخوردار هستند و در صورت ضرورت توليد باید با بهره گيری از سرمایه و تكنولوژی در راستای افزایش راندمان آبياری و کاستن از ميزان مصرف آب آنها تلاش شود. ازسوی دیگر اصلاح روشهای توليد و آبياری محصولات ازجمله افزایش کشت گلخانهای محصولات آببر مانندگوجه فرنگی، سبزی، صيفی و مانند آن میتواند به بهبود شرایط و کاستن از مصرف آب آبياری کمك کند.

لازم به ذکر است، این موضوع که آمارها تا چه اندازه با واقعيت تطابق دارد قابل اندازه گيری نيست، ولی باید توجه داشت که قاعدتاً باید سازمانهای جهانی آمار خود را از منابع رسمی داخلی کشورها گرفته و تحليل لازم را ارائه دهند و اگر هم مورد قبول دستگاههای مختلف حكومتی هر کشور ازجمله ایران نباشد، باید به طور رسمی به سازمانهای جهانی مذکور، صحت و سقم آنها اعلام گردد. همچنين به نظر می رسد، در نظر گرفتن شرایط اقليمی کشورها در اینگونه گزارشها میتواند به ارائه تصویر واقع نمایانه تری از وضعيت موجود کشورهای مختلف کمك کند و در این رابطه لازم است مطالعات تطبيقی کاملتری انجام شود تا امكان مقایسه نقاطی در ایران را که کشت خاصی انجام میشود با کشورهای هم اقليم فراهم نموده و در ادامه تشخيص راهكارهای اصلاحی امكان پذیر گردد.

ذاکری و مؤمنی( 1394 ) در مطالعه ای با عنوان سنجش آب بری مستقيم و غيرمستقيم در بخشهای مختلف اقتصاد ایران مبتنی بر جدول داده - ستانده سال 1385 به بررسی حجم آب مصرفی در بخشهای اقتصادی کشور پرداختند. در واقع با توجه به اینكه کشور در سالهای اخير با خشكسالی و بحران منابع آبی مواجه شده است، به نظر می رسد بررسی ميزان آب بری بخشهای مختلف اقتصادی، به منظور برنامه ریزی های توسعه ای و تعيين اولویتهای مصرف آب، قبل از تشدید بحران کم آبی بسيار حائز اهميت است، لذا در این مطالعه تلاش شده است با به کارگيری تكنيك داده  ستانده ميزان آب بری مستقيم و غيرمستقيم بخشهای اقتصادی برآورد و تحليل شود.

نتایج مطالعه نامبرده نشان میدهد در ایران، حدود 77 درصد از حجم کل آب قابل استحصال در سال 1385 مصرف شده است و بخش کشاورزی ایران 91 درصد از کل منابع آب مصرفی را به طور مستقيم استفاده می کند که بيشتر از متوسط جهانی و متوسط 19 کشور خاورميانه و شمال آفریقاست.

ازسوی دیگر تنها 5 / 3 درصد از کل آب مصرفی به صورت مستقيم در سایر بخشهای اقتصادی ایران استفاده می شود. البته یافته ها درخصوص آب بری غيرمستقيم بخشها تصویر متفاوت تری را آشكار می کنند و از این منظر، سهم صنایع وابسته به کشاورزی بسيار قابل توجه است. بنابراین به نظر می رسد توجه به آب بری مستقيم بخشهای توليدی بدون در نظر گرفتن روابط بين بخشی و آب بری نهاده های واسطه نمی تواند مبنای تصميم گيری در حوزه منابع آبی قرار گيرد. لذا توصيه می شود ضمن اندیشيدن تمهيدات مناسب جهت افزایش بهره وری بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرف کننده منابع آب کشور، در جهت گيری ها و برنامه ریزی های توسعه ای ميزان آب بری بخشها به صورت مستقيم و غيرمستقيم نيز به عنوان یكی از عوامل اثرگذار مورد توجه قرار گيرد.

ازجمله مطالعات دیگر میتوان به مطالعه محمدی کانی گلزار( 1391 ) اشاره کرد که برای 32 محصول عمده کشاورزی ميزان مبادله آب مجازی را برای سال 1380 تا 1388 بررسی کرده است. نتایج حاکی از این است که ایران در این بازه بررسی برای محصولات منتخب واردکننده خالص آب مجازی بوده و ساليانه 7 / 13 ميليارد متر مكعب آب از این مبادلات ذخيره کرده است.

علاوه بر مطالعات مذکور، در ایران از جنبه های مختلفی آب مجازی مورد تجزیه و تحليل قرار گرفته است. ازجمله آنها میتوان به مطالعات فرامرزی و همكاران( 2010 ) ، دهقان منشادی و همكاران ( 1392) ، محمدی ( 1391 ) ، محمدی و تعالی مقدم( 1390 ) اشاره کرد که در آنها به بررسی تجزیه و تحليل تجارت آب مجازی و آثار رفاهی حاصل از آن پرداخته اند.

در مطالعه خسروی ( 1390 ) با استفاده از جدول داده – ستانده مصرف غيرمستقيم آب محدود به 8 رشته فعاليت اقتصادی محاسبه شده است. مطابق با نتایج این مطالعه ميزان خالص واردات آب مجازی برای ایران به تفكيك بخشهای زراعت، باغداری، دامپروری، جنگلداری، آبزیان، معدن، صنعت و خدمات در سال 1380 معادل 19931 ميليون متر مكعب بوده است که در این ميان زراعت، جنگلداری و صنعت واردکننده و بقيه بخشها صادرکننده آب مجازی بوده اند.

در این مطالعه برای کل اقتصاد 8 بخش در نظر گرفته شده است که شامل 5 زیربخش در کشاورزی و 3 بخش معدن، صنعت و خدمات می باشد. همچنين در این مطالعه از سيستم پهنه بندی زراعی  اکولوژیكی فائو  استفاده شده که کشور ایران را به 10 ناحيه بر مبنای شباهت اقليمی (بارش و دما)  تقسيم می کند. دليل استفاده از این سيستم توسط این پژوهشگر وجود آمار مورد نياز براساس این تقسيم بندی عنوان شده است و آمارهای مربوط به سطح زیرکشت از کميته برنامه ریزی آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی تهيه شده است.

تهامی پور و همكاران ( 1394 ) ، در مطالعه ای به بررسی تراز تجاری آب مجازی رشته فعال


کلمات کلیدی: #تجارت آب مجازی #بحران آب
۰ نظر