هورمون های گیاهی و کاربرد آن در گیاه و باغبانی


. این تصور کلی در اصل در قلمرو فیزیولوژیکی حیوانی بوجود آمده و این واژه هورمون

 

از ریشه یونانی به معنی تهیج کردن گرفته شده است. در گیاهان ترکیبات مترادف

 

ولی از نظر شیمیایی کاملاً متفاوت یافت می شود و واژه هورمون بطور صحیح آن ها

 

را در بر می گیرد هورمون های گیاهی که اغلب فیتو هورمون خوانده می شود در

 

بافت های مریستمی و یا لااقل جوان از هر نوع ساخته می شوند و غالبا اثر خود را

 

پس از انتقال می گذارند که تا حدودی دورتر از بافتی که ساخته شده اند.

 

http://www.blogfa.com/photo/a/agra.jpg


هورمون ها

 با آنزیم ها و تیامین ها و DNA در این خاصیت مشترکند که به غلظت بسیار کم یا

ناچیز باعث ایجاد اثرات فیزیولوژیکی عمیق می شوند. اصولاً واژه هورمون باید به

ترکیباتی محدود شود که به طور طبیعی در درون موجود زنده ساخته می شود لذا در

 تعریف هورمون گیاهی می توان گفت مواد آلی می باشد که مواد غذایی نبوده و

توسط گیاهان تولید می شود و در غلظت های کم فرآیند فیزیولوژیکی را تنظیم می

کند. آن ها در درون گیاه، از محل تولید به محل اثر، انتقال می یابد اما گاهاً موادی که

 معلوم نیست در گیاه وجود داشته باشد اثرات مشابه و بعضی اوقات عیناً نظییر یکی

از هورمون های طبیعی گیاهی را دارندکه از نام نهادن هورمون گیاهی می بایست

خود داری نمود بلکه واژه برتر برای این چنین ترکیباتی که اثر هورمون مانند روی گیاه

دارند تنظیم کننده رشد می باشد و در تعریف آن می توان گفت ترکیبات سنتزشده یا

هورمون های گیاهی هستند که فرآیندهای فیزیولوژیکی را تغییر می دهد این مواد

تقلید کردن از هورمون ها، تاثیر روی (سنتزشدن) هورمون ها و از بین بردن و یا انتقال

و یا (به احتمال) تغییر دادن محل تاثیر هورمونی رشد را تنظیم می کند. با این وصف

برای متمایز کردن آن ها می توان گفت تمام هورمون ها، تنظیم کننده رشد هستند

 اما تمام تنظیم کننده های رشد هورمون نیستند. در حال حاضر در دنیا پنج گروه

مختلف هورمون های گیاهی شناخته شده که بسیاری از آن ها دارای کاربرد های

 عملی متعددو مهمی در کشاورزی بویژه باغبانی هستند این گروه ها عبارتند از:

 آکسین ها، جیبرلین ها، سایتوکنین ها، اتیلن. لگاماها(مواد بازدارنده.

 

اکسین:

اولین گروه هورمون گیاهی هستند که کشف شدند و مورد استفاده قرار گرفته

. ماهیت هورمونی آن ها بطور روشن در آزمایشی که برای اولین بار توسط وانت در

سال 1928 انجام گرفت در کولئوپتیل یولاف از گیاهان تیره غلات نشان داده شده و در

 غلظت کمتر از 10*1مولار می توان به کار برد طبیعی ترین ترکیبی که در گیاهان

شاخته شده است اسید ایندول -3- استیک(IAA) می باشد که احتمالاً در گیاهان از

 اسید آمینه تریپتو فان ساخته می شود. مراکز عمده ساخته شدن آکسین بافت

 های مریستمی انتهایی از قبیل جوانه های در حال باز شدن، برگ های جوان، نوک

ریشه، گل ها یا گل آذین روی ساقه گلدار می باشد و نحوه انتقال آکسین در اندام

های جوان از بالا به پایین و در اندام های پارانشیمی در داخل آوندهای آبکشی انجام

 می گیرد و در ریشه هم از نوک ریشه به سمت بالای ریشه صورت می گیرد. از

آکسین های مصنوعی می توان به اسید -نفتالین- استیک، اسید ایندول -3- بوتیریک،

 اسید 2-4 در کلرو فنواکسی استیک، اسید نفتاکسی استیک و اسید تریو

یدوبنزوئیک اشاره نمود. اسید ایندول استیک بعنوان هورمون طبیعی در اثر آنزیم هایی

 از قبیل اکسیدازها و فنولازها تجزیه می شود. قابل ذکر است بکار بردن غلظت های

 نسبتاً زیاد آکسین ها هم چنین منجر به نقایصی در گیاهان از قبیل تغییر شکل برگ،

 ساقه و ریشه، رنگ پریدگی برگ ها جلوگیری از طویل شدن ریشه ها یا باز شدن

گل ها و ایجاد ورم و آماس می شود.

 

نقش اکسین در گیاه:

1- طویل شدن سلول ها و اندام ها: اولین اثر آکسین ها می باشد که افزایش غلظت

 آکسین شدت طویل شدن سلول ها را به همراه دارد. اما اثر بازدارندگی نیز دارد

یعنی آکسین با همان غلظتی که سبب تشدید طویل شدن اندام ها هوایی را دارد

طویل شدن ریشه را کند می سازد.


2- نور گرایی(فتوتروپیسم): این اثر که بیشتر بصورت خمیدگی در گیاه می باشد بعلت

 توزیع نامتقارن اکسین در اندام مربوط قابل ملاحظه می باشد خمیدگی مزبور ناشی

 از این است رشد در سمت نزدیک به نور تا حدودی کند و رشد سمتی که به دور از

آن است شدیدتر است.
3- زمین گرایی: در ریشه نظیر ساقه که رشد افقی دارد تجمع زیادتر اکسین در نیمه

زیرین رشد ریشه را کند کرده و سبب خمیدگی می شود.


4- فعال ساختن لایه زاینده: فعالیت لایه زاینده بوسیله آکسین ها که در درون ساقه

از بالا به پایین و از جوانه های در حال رشد حرکت می کند تجدید می شود.


5- ایجادگل: آکسین گل دادن بعضی از گیاهان روز بلند به شرط آن که دوره فتوپریود

به اندازه کافی برای گلدهی گیاهان طولانی باشد تسریع می نماید. مانند سیلن و

بذرالبنج از طرفی گلدهی در برخی گیاهان روز کوتاه در صورت استعمال آکسین در

دوره تاریکی متوقف می نماید.

کاربرد آکسین در باغبانی:

1- تنک کردن و جلوگیری از ریزش گل و میوه: پایدار ماندن میوه های در حال رشد، گل

 ها و برگ های جوان که از منابع مهم تولید آکسین به شمار می روند بر روی گیاه

 بستگی به تعادل بین میزان آکسین داخلی آن ها و مقدار آکسین دارد. هر گاه به

 

دلیلی این تعادل به بخورد در محل اتصال دمبرگ یا دمگل یا میوه به ساقه یک لایه چوب

 پنبه ای به نام لایه سواگر ایجاد می گردد و اندام مربوطه از گیاه جدا می شود و

ریزش می کند این موضوع در باغبانی بویژه در میوه کاری دارای اهمیت می باشد. چرا

 که درختان میوه چندین برابر توانایی خود گل تولید می کنند و اگر همگی تبدیل به

میوه شوند اولاً: میوه های ریز و نامرغوبی تولید می شود ثانیاً: درخت ضعیف می

شود و نهایتاً نه تنها بسیاری از میوه ها بعلت عدم تغذیه کافی ریزش خواهند کرد. از

طرفی امکان عدم تشکیل جوانه برای سال بعد وجود دارد لذا جهت جلوگیری از این

امر استفاده به موقع از محلول هایی اکیسینی که گل های ضعیف تر را وادار به ریزش

 می کند مفید می باشد و به این عمل تنک کردن گفته می شود.

 

2- تولید بافت پینه ای: اثبات شده است که قدرت تولید پینه در گیاهان مختلف رابطه

مستقیمی با میزان اکسین یاخته های ناحیه زخم شده آن ها دارد لذا زخم هایی که

به دلیل مختلف مانند هرس، قلمه گیری در گیاه بوجود می آید و استفاده از آکسین

جهت تقسیم یاخته های پارانشیم ناحیه زخمی برای ایجاد بافتی یکنواخت و ترمیم

محل زخم موثر می باشد.

3- ریشه دار کردن قلمه ها: پژروهش ها حاکی از آن است که قدرت ریشه زایی

آکسین با غلظت آکسینی که در یاخته های بافت پینه ای ناحیه ته تیل یافت می

شود ارتباط مستقیم دارد لذا استفاده از آکسین در ریشه زایی قلمه ها موثر می

باشد اما دو نکته لازم تذکر است:


الف- اگر قلمه گرفته شده اصولاً قدرت ریشه زایی نداشته باشد نمی توان آن را با

استفاده از هورمون وادار به این کار کرد.


ب- اثر آکسین صرفاً برای تولید سر آغازه های ریشه است و اگر این ماده مدت زیادی

 در محیط کشت باقی بماند از رشد ریشه ها ی تولید شده جلوگیری می کند.

 

4- جلوگیری از رشد نرک ها و پاجوش ها: در گیاهان بعد از هرس شدید تعدادی

شاخه غیر بارور به نام نرک تولید می شود که بعلت عدم میوه دهی می بایست

هرس شوند لذا اگر محل زخم پیرایش را با محلول یک درصد اسید نفتالین استیک

محلول پاشی شود از رشد نرک ها جلوگیری می شود قابل ذکر است که از آکسین

برای جلوگیری از رشد پاجوش ها نیز بکار می رود.

5- گل انگیزی و تولید میوه: محلول پاشی گیاهان با آکسین قبل از این که شرایط

طول روز برای گل دادن مناسب شود باعث گل می شود مانند آناناس و از طرفی در

تولید میوه برخی گیاهان بویژه فلفل و جالیزها موثر می باشد.

6- پارتنوکارپی: در گیاهانی که میوه آن ها هم ناشی از لقاح و هم ناشی از بکرباری

 (میوه های بدون هسته) در صورت گرده افشانی کافی می توان با کاربرد آکسین

وادار به تولید میوه نمود.

7- رشد طولی شاخه و چیرگی انتهایی: آغشته کردن جوانه انتهایی به آکسین

چیرگی انتهایی را تشدید کرده و باعث ایجاد شاخه های بلند و ترکه ای می شود

. برعکس موادی که کار آکسین را خنثی می سازند یا با از بین بردن جوانه های

انتهایی می توان مانع تولید آکسین شد و گیاه را وادار به تولید شاخه فرعی متعدد و

 بوته ای شده کرد.

8- کاهش ترک خوردگی میوه گیلاس: میوه های درخت گیلاس بعد از بارندگی اصولاً

 ترک خورده می شوند که با مصرف ترکیب مناسب از آکسین از این امر یا پدیده می

توان جلوگیری کرد.

 

جیبرلین:

علامت اولیه بیماری داکانا(Dakanae) برنج که گیاهان آلوده از گیاهان سالم بلندتر

بودند توسط متخصصان ژاپنی کشف شده که عامل آن را قارچ ژیبرلا فوجیکوری از

گروه آسکومیست ها(کیسه دار) بود و در سال 1938 ماده متبلوری از این عصاره بدون

 قارچ محیط کشتی که این قارچ در آن رشد کرده بوده کشف شد که اثر این محلول

 جیبرلین نامیده شد. نواحی عمده ساخته شدن جیبرلین در گیاهان برگ های

مریستمی، نوک ریشه، بذر های در حال رشد می باشد و انتقال این هورمون در

گیاهان کاملاً بطور آزاد و هم در آوند آبکش و هم در آوند چوبی روی می دهد. جیبرلین

 ها گروه های مشخصی از هورمون های گیاهی است که بسیار به هم شبیهند و

فرمول اسید جیبرلیک GA یکی از بهترین و معروف ترین این گروه می باشد.

نقش جیبرلین در گیاه:

1- طویل شدن سلول ها: جیبرلین ها همانند اکیسن در طویل شده اندام های

گیاهی نقش بازی می کنند

2- اثر روی گل دادن: برخی از جالب ترین اثرات جیبرلین ها روی گل دادن گیاهان

است بطوری که همانند اکسین ها در گیاهان روز بلند باعث تولید گل و از طرفی در

 روی گیاهان روز کوتاه باعث توقف گلدهی می شود.


3- طویل شده و تشکیل ریشه ها: برخی جیبرلین ها به غلظت مناسب لااقل در

بعضی گونه ها به طویل شده ریشه کمک می کنند و از طرفی دیگر در اثر جیبرلین ها

 از تشکیل ریشه روی قلمه ها جلوگیری می کند که علت آن خنثی کردن اثر اکسین

 ها است.
4- رشد برگ: با توجه به این که طول موج های کوتاه ناحیه قرمز در ایجاد رشد برگ

موثرترین است این هورمون می تواند جایگزین نور قرمز شود.


5- سبز کردن بذر: بذر تعدادی از انواع گیاهان بعد از جذب آن برای این که سبز شود

قبلاً لازم است که در معرض نور قرار گیرد که در واقع نور قرمز طیف از این نظر موثرترین

 است که جیبرلین می تواند جایگزین خوبی برای آن باشد و به عبارت دیگر در

شکستن دوره خواب بذور جیبرلین جایگزین نور قرمز می شود.

6- شکستن دوره خواب جوانه: شکستن دوره خواب بعضی از گونه های گیاهان

 چوبی مناطق معتدل تحت کنترل فتوپریود است لذا این هورمون می تواند جایگزین

 خوبی برای فتوپریود به طول کافی باشد.


7- افزایش طول میان گره ها: استفاده از این هورمون در گیاهان می تواند منجر به

 افزایش طول میان گره ها شود.

 

 

http://tebyan-ardebil.ir/images/7ffaf21c-1c53-4af0-8f5b-22b37a5b257c.jpg


سایتو کنین:

در سال 1955 دانشمندی بنام میلر موفق شد که از DNA تجزیه شده اسپرم شاه

ماهی اولین انگیزنده تقسیم یاخته ای را جدا کند و آن را کنین نام نهاد و بعدها معلوم

 شد که این ماده مصنوعی در گیاه وجود ندارد و اولین ماده طبیعی استخراج شده از

 گیاه که در واقع سیتوکنین طبیعی می باشد از بذر ذرت به دست آمده که آن را زآتین

 نامیده شد. زآتین یکی از فعال ترین سایتوکنین شناخته شده است که دارای اثرات

رونق بخشی دارد که مهم ترین آن تقسیم سلولی است. سایتوکنین ها بطور عمده

 در مریستم های انتهایی ریشه، گل آذین ها و میوه های در حال رشد ساخته می

 شود. سایتوکنین ساخته شده در نوک ریشه بوسیله شیره خام آوند های چوبی و

در بخش های بالایی گیاه توسط آوند های آبکشی بسمت پایین انتقال می یابد.

نقش سایتوکنین در گیاه:

1- بزرگ شدن و طویل شده سلول ها: سیتوکنین ها در مرحله طویل شدن سلول یا

 بزرگ شده آن تاثیر می گذارد ولی این که اثر رونق بخشی یا باز دارنده است

بستگی به اندام مربوط نوع بخصوص سایتوکینین و غلظت آن دارد.


2- ایجاد جوانه گل و نمو آن: دربرخی از گیاهان افزایش نسبت سایتوکنین به اکسین

 سبب پیدایش جوانه ها و در نتیجه شاخه های برگ دار می شود.


3- تشکیل ریشه: سایتوکنین با غلظت خیلی کم به تشکیل ریشه کمک کرده ولیکن

 در غلظت زیاد از تشکیل آن جلوگیری می کند.


4- پیری دیر رس: این هورمون پیری را در برگ ها با غلظت نسبتاً کم به تاخیر می

اندازد و از ریزش گل های و برگه و میو ها جلوگیری می کند.


5- پارتنوکارپی: جیبرلین همانند هورمون های گروه آکسین و جیبرلین باعث

پارتنوکارپی می شوند.


6- تاثیر روی گل دادن: سایتوکنین باعث تولید گل در گیاهان روز بلند شرایط روز کوتاه

 و برعکس می شود.


7- شکستن دوره خواب بذر: سایتوکنین ها در غلظت مناسب با جیبرلین ها و نور

 قرمز خاصیت شکستن دوره خواب بذور حساس به نور را دارد.

کاربرد در باغبانی:

1- کاربرد سایتوکنین در کشت بافت جهت تولید گیاهانی مانند داودی، میخک که هم

اکنون بطور تجاری در سطح بزرک انجام می گیرد.


2- بکار گیری جهت بی اثر کردن چیرگی اتنهایی در گلکاری مانندحسن یوسف، فلفل

 زینتی، و تولید بوته های منشعب و متراکم و بازار پسند.


3- طولانی کردن عمر گل های بریدنی و سبزی ها برگی در مراحل بعد از برداشت

.
4- استفاده از این هورمون در اوایل تابستان می تواند باعث شاخه زایی می شود.


5- بکارگیری این هورمون در سیب 10 روز بعد از این که باز شدند باعث تولید میوه ایی

 دراز تر خواهد شد.


6- خیساندن بذور در محل سایتوکنین یک روز قبل باعث افزایش جوانه زنی می شود.


7- محلول پاشی با سایتوکنین روی برگ ها نسبت رشد ریشه به شاخه را کاهش

می دهد در حالی که کاربرد آن روی ریشه این نسبت را افزایش می دهد.


8- جایگزین سرمای مورد نیاز درختانی باشد ریشه هایشان در معرض سرما قرار

نگرفته اند.


9- رشد اولیه تخمدان در میوه ها را باعث می شود.


10- ریزش میوه در نهال های جابجا شده می تواند به علت کمبود سایتوکنین باشد.


11- بوجود آوردن جوانه های اتفاقی روی شاخه های درختان میوه و هم چنین و

تبدیل پیچک به خوشه در درخت انگور.


12- سایتوکنین دوره نونهالی را را در در ختان میوه کوتاه می کند.


13- هورمون سایتوکنین رقابت بین رشد مریستم انتهایی شاخه و رشد میوه را می

شکند و باعث رشد بهتر میوه ها می شود.


14- سایتوکنین ها فعالیت جوانه های جانبی را در شاخه ها را افزایش داده و باعث

 تولید و ایجاد شاخه های فرعی در درختان میوه شده که این ناشی از شکستن

غالبیت انتهایی و نتیجتاً کاهش رشد طولی می باشد.


15- هومورن سایتوکنین در حرکت بخشیدن مواد غذایی موثر است بطوری که این

 ماده به عضوهایی میوه ها و برگ ها و غده های جوان که خود تولید کننده هورمون

 هستند انتقال می یابد.

اتیلن:

این هورمون که هورمون پیری نام گرفته است معلوم شده است که بصورت گاز اتیلن

 در بافت های گیاهی شاخه شده و مانع از رشد ریشه و ساقه گردیده و پیری و

ریزش برگ های را تسریع می کند و از طرفی نمو جوانه های جانبی را به تاخیر

انداخته و اصولا همه صفات خاص یک هورمون را دارا می باشد اتیلن در شرایط عادی

یعنی درجه حرارت های معمول بصورت گاز است و با توجه به این که خواص معینی از

خودشان نشان می دهد اتیلن هم چنین ممکن است از گیاه خارج شود و رشد و

فعل انفعال های فیزیولوژیکی گیاهان را مجاور را تحت تاثیر قرار دهد و برخلاف سایر

هورمون های گیاهی که در نقاط خاصی تولید می شود این هورمون به صورت موضعی در هر نقطه ای از گیاه ممکن است تولید شود و حرکت آن در داخل بافت ها بصورت انتشار گاز می باشد و تحت تنش های فیزیکی در قسمت های زیادی از گیاه ساخته می شود.

 

کاربرد آبسایزیک در گیاه

1- کمک به ریزش: بررسی ها نشان داده است که هورمون های دیگر بخصوص IAA

(اسید اندول استیک) و اتیلن در کنترل ریزش با ABA عکس العمل متقابل دارند.


2- کمک به خواب جوانه: اسید آبسیزیک عامل داخلی در ایجاد خواب جوانه های لااقل

 بعضی از گیاهان چوبی مناطق معتدل است.


3- جلوگیری از سبز شدن بذر: اسید آبسیزیک اثر هورمون های جیبرلین و سیتوکنین

 را در کمک به سبز شده بذر خنثی می کند.


4- کند ساختن رشد و پیری: اسید آبسیزیک رشد انواع بسیاری از بافت ها و اندام

های گیاهی مانند برگ ها، کولئپتیل ها، ساقه ها، محور زیرلپه ای و ریشه های را

کند نموده. و پیری اندام های گیاهی را به لحاظ تسریع و تجزیه کلرفیل به تاخیر

اندازد.
5- تسریع در تشکیل ریشه: اسید آبسیزیک با خنثی کردن اثر جیبرلین که مانع ریشه

 زایی می شود باعث تسریع در ریشه زایی می شود.


6- اثر در گل دادن: این هورمون در گیاهان روز بلند باعث توقف در گلدهی شده و در

گیاهان روز کوتاه و دارای اثرات متفاوت می باشد.

کاربرد اسید آبسیزیک در باغبانی:

1- در ریزش برگ ها و میوه ها رابطه با آکسین ها وجود دارد.


2- خنثی کردن چیرگی انتهایی و جلوگیری از رشد جوانه های انتهایی در مواردی که

 بر اثر اسید آبسیزیک حاصل می گردد به دلیل اثر متقابل این ماده با آکسین می

باشد.
3- اسید آبسیزیک در گیاهانی که در طول روز کوتاه غده های خود را گسترش می

 دهند اثر مفیدی در تحریک غده زایی ایفاد می نماید.


4- اسید آبسیزیک با سایتوکنین ها به دلیل اثر متقابل در یاخته های محافظ بسته

 شدن روزنه های را ایجاد می کند که هورمون تنش به هم دلیل به آن گفته می

شود.

 

مواد کند کننده رشد:

این مواد بدون این که تغییری در شکل ظاهری گیاه ایجاد نماید باعث کند شدن رشد

 گیاه می شود از مهم ترین مواد این گروه که در باغبانی امروزه استفاده می شود آلار

 درجه اول، سایکوسل(ccc) و فسفون- دی(phophon-D) و آمو 1618(Amo1618) در

درجات بعدی قرار دارند. این مواد تقسیم و رشد یاخته ای در ناحیه زیر مریستمی

انتهای شاخه ها جلوگیری به عمل می آورد ولی بر روی خود مریستم تاثیر ندارد. که

 این امر باعث تولید طبیعی شاخه ها، برگ و میوه، کوتاه ماندن درخت و افزایش تولید

 گل در سال بعد مصرف و کاهش هرس می شود. آلار در غلطت های مختلف

برحسب نوع گیاه متفاوت است ولی می توان در غلظت 5/0 الی 8 در هزار از اواسط

بهار تا اواسط تابستان بکار برد.

کاربرد آلار در باغبانی:

1- در درختانی مانند انجییر و گلابی و بعضی از سیب ها که میوه های نرم تولید می

 کند باعث تولید بافت محکم تر با قابلیت نگهداری و ترابری بیشتر می شود.


2- در میوه های هسته دار مانند هلو، گیلاس و آلبالو در اوایل تابستان باعث تسریع در

 رسیدن و یکنواختی می شود.


3- محلول پاشی بی درنگ با آلار پیش یا پس از شکفتن گل ها بر گیاهانی مانند

گوجه فرنگی و انگور افزایش تعداد میوه را موجب می شود.


4- بسیاری از گیاهان باغبانی و زراعی که با کند کننده های رشد محلول پاشی

 شده اند در برابر خشکی مقاومت نشان داده اند که در ایران کمبود آب از عوامل

عمده محدودیت کشاورزی است می توان از این پدیده بهره جست.

مورفکتین ها:

این گروه از اوایل دهه 1960 که از مشتقات ماده به نام 9- کربوکسیک اسید فلورین

می باشند. به خاطر خواص بیولوژیکی ویژه ای که داشته مورد توجه قرار گرفته مهم

ترین مورفکتین ها موجود آی تی 3456، آی تی3233، نام دارند که در غلظت های زیاد

برای کشتن علف های هرز و جلوگیری از رشد گیاهان چوبی به کار می روند علاوه بر

 این باعث اختلال در سوخت و ساز و ساختن شدن هورمون آکسین می شود و باعث

 نابسامانی در نورگرایی زمین گرایی می شود.

کاربرد مورفکتین ها در باغبانی:

1- انگیزش گلدهی و میوه دهی.


2- کمک و سهولت به برداشت مکانیکی میوه ها با سست کردن میوه ها رسیده

 روی شاخه های درخت.

3- ریزش حبه های اضافی و تنک شدن خوشه های متراکم انگور که این امر در بالا

بردن کیفیت محصول مهم است.


4- در گیاهان چوبی زینتی موفکتین ها از طریق خثنی کردن چیرگی جوانه انتهایی

باعث رشد جوانه های جانبی می شود.



۰ نظر